Opinie

Merkel moet vooral haar eigen partij vrezen

De politieke basis van Merkel en de lagere overheden kunnen de vluchtelingencrisis niet meer aan.

Angela Merkel in de Bondsdag voor het debat over het vluchtelingenbeleid, 15 oktober.Beeld getty

Op 1 augustus stond bondskanselier Angela Merkel in de peilingen op een absolute meerderheid. Pegida bestond vooral nog op Facebook, de Alternative für Deutschland had net een scheuring achter de rug. Sindsdien stapelen de gebeurtenissen zich snel op. De vluchtelingencrisis, dieselgate, voetbalomkoping en een aanslag op de Keulse burgemeesterskandidate Henriette Reker.

Duitsland laat zich vergelijken met een tanker die vast is verankerd in de structuren van de EU en de NAVO. Door alle zich snel opeenvolgende ontwikkelingen lijkt het erop dat de lading gaat schuiven. Gaat de lading schuiven, dan kunnen de ankers beschadigen en kan eventueel dat grote schip op drift raken.

Opvallend is dat historici en (oud-) correspondenten elkaar in hun onheilspellende analyses willen overtreffen. Enkele citaten: 'Met Volkswagen staat of valt misschien wel Merkel, misschien wel het huidige Duitsland' (Henri Beunders, 23 september). Of: 'Het is niet uit te sluiten dat de chaos verder uitdijt en voor Duitsland oncontroleerbare vormen aanneemt. Met alle gevolgen voor Angela Merkel en voor de gevestigde politieke orde' (René Cuperus en Wierd Duk, 3 oktober) Of: 'Duitsland kraakt.'

Stabiel en weerbaar

Zal er een putsch plaatsvinden? Een bomaanslag of een politieke moord? Geen idee, maar onbenoemd onheil aankaarten, waarbij een lezer snel aan Duitslands duistere verleden denkt, daar heeft niemand wat aan. Bert Wagendorp ontmantelde vorige week de laatste veronderstelling, gelukkig.

De Duitse democratie is stabiel en weerbaar. Maar er is de neiging het politieke en bezorgde tegengeluid te willen smoren. Tegenstanders van Merkels Willkommenskultur worden te gemakkelijk in extreemrechtse hoek gedrukt. Merkel zal meer moeten bedenken en nog sneller moeten handelen.

Haar plannen vallen op door abstractheid en internationale afhankelijkheid. De vluchtelingenstroom houdt niet op. Zeker als er geen grenzen aan aantallen worden gegeven en de Europese Unie geen antwoord heeft op deze crisis. Merkels 'Wir schaffen das' lijkt sterk op 'Das schaffen wir', de leus die door de Oost-Duitse communistische partij, de SED, werd gebruikt ter gelegenheid van het tiende partijcongres in 1981. Zonder succes.

Eigen partij

De grote kracht van Merkel is dat ze weet dat de stabiliteit van de Bondsrepubliek ligt in de geloofwaardigheid van de democratische rechtsstaat die is verankerd in het Westen: het echte Duitse wonder. Ze kan ook niet anders; het Bundesverfassungsgericht (de hoeder van de grondwet) kijkt mee.

En toch, de Bondsrepubliek heeft eerder voor hete vuren gestaan: de grote rellen in 1967-68 over de Notstandsgesetze, de Duitse herfst met de RAF-terreur in 1977 en de eenwording van 1989-1990. Maar Merkel, die op 22 november tien jaar bondskanselierschap kan vieren, heeft haast. Niet alleen vanwege de verhardende tegenstellingen tussen de Gutbürger en de Wutbürger en het afkalvende draagvlak, maar ook omdat haar politieke basis en de lagere overheden de problemen niet meer de baas kunnen. De grootste bedreiging voor haar is haar partij.

Wanneer ze faalt, is er een alternatief voor Merkel? Wolfgang Schäuble is de meest waarschijnlijke mogelijkheid. De 'Finanzaußenkanzleramtsminister', zoals Die Zeit hem noemde, is net zo oud als Konrad Adenauer (73) toen deze in 1949 bondskanselier werd. Merkel kan door de CDU worden afgezet. De Union deed dat een keer eerder met Ludwig Erhard in 1966 en bijna met Helmut Kohl in september 1989. Het partijcongres van de CDU van 7-9 december in Karlsruhe wordt spannend.

Ronkende vermoedens

De Europese context is net zo enerverend. Midden- en Oost-Europese landen helpen Berlijn niet. Merkel stelt - tot voor kort voor haar onbespreekbaar - dat Turkije lid van de EU zou kunnen worden. Net zo opmerkelijk is dat ze zonder de Franse president François Hollande naar Ankara is gereisd.

Gaat Berlijn zich sterker in Brussel laten gelden en hoe? Voelt Duitsland zich in de steek gelaten? En wat dan? Relevante vragen waarop nog geen antwoord is te geven.

Ronkende vermoedens over een land dat ineen kan storten met alle gevolgen van dien zijn zinloos. De democratische structuren zijn sterk, de tweedeling in de samenleving wordt dieper, maar de Berlijnse republiek is geen Weimarrepubliek.

Edmond Hofland is historicus en auteur van Het Duitse wonder (uitg. Prometheus).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden