Opinie

Merkel is onderweg de volgers kwijtgeraakt

De Duitse motor achter de Europese samenwerking is vastgelopen op het vluchtelingenvraagstuk.

Vluchtelingen aan de grens tussen Griekenland en Macedonië vragen de Duitse bondskandelier Merkel om hulp. Beeld epa
Vluchtelingen aan de grens tussen Griekenland en Macedonië vragen de Duitse bondskandelier Merkel om hulp.Beeld epa

'Eine Umfallerin ist sie nicht', ze verandert niet makkelijk van gedachten, luidde het barse compliment van Berthold Kohler, de commentator van de Frankfurter Allgemeine, in een recente kritische analyse van bondskanselier Merkels vluchtelingenbeleid. Na de 'doorbraak' met Turkije deze week toont Merkel zich optimistisch: in ruil voor 6 miljard euro, visumvrij reizen voor Turken, en versnelde onderhandelingen over Turkse EU-toetreding wordt de Turkse route gesloten voor vluchtelingen.

Probleem opgelost en nog wel in Europees verband. Kon het mooier?

Dat er voor het eerst zicht is op een manier om de grote stroom asielzoekers naar Europa te temperen, vergroot de verleiding om dit akkoord te omhelzen. En erin te geloven. Maar er dringt zich een alternatieve lezing van de ontwikkelingen op, waarin de 'doorbraak' van deze week slechts het jongste schakeltje is in de fragmentatie van de Europese samenwerking.

Mddenweg tussen beginselvastheid en pragmatisme

Centraal in het bijeenhouden van Europa staat sinds lange tijd Angela Merkel. Zij is het gezicht geworden van een Europa dat - met een steeds afweziger Amerika - zelf kan optreden. Het bleek in de eurocrisis, en nog duidelijker na de Russische interventie in Oekraïne waarin Merkel een middenweg vond tussen beginselvastheid en pragmatisme, de roep om wapengekletter van haviken negerend.

Krijgt ze nu ook een centrale rol in de versplintering ervan? De eens zo voorzichtige bondskanselier heeft zich de laatste jaren ontwikkeld tot iemand die schielijk grote besluiten kan nemen. De Energiewende - de radicale breuk met kernenergie na Fukushima - was een voorproefje van het nog driestere Wir schaffen das-signaal afgelopen herfst. Daarin zegevierde het morele imperatief van de Open Deur op alle praktische bezwaren. Maar wat ook zegevierde was de keerzijde van Merkels Europese leiderschap: Duits unilateralisme. Het besluit werd zonder overleg met EU-organen, buurlanden of zelfs coalitiegenoten genomen.

Weg leiderschap

De overeenkomsten met de 'oplossing' deze week in Turkije liggen voor de hand: opnieuw een door Merkel (met haar Turkse gesprekspartners) uit de hoge hoed getoverde oplossing. Alleen het morele imperatief, het leidende beginsel bij de vluchtelingen-aanpak, is omgedraaid: nu worden de morele overwegingen omtrent Turkije weer net zo makkelijk overboord gegooid om de praktische problemen met vluchtelingen alsnog op te lossen. Weg leiderschap, weg Europa als bijzondere waardengemeenschap - en dit alles in ruil voor een duur ticket in de Turkse lotto.

In een Europa van afdrijvende Britten, afwezige Amerikanen, failliete Italianen, onmachtige Fransen en ouderwets nationalistische Hongaren en Polen leek Merkel de enige Europese politica die nog bij machte was Europa bijeen te houden en vooruit te duwen.

Leiderschap is echter geen constante maar een relatieve kwaliteit. Merkel klaagt in de vluchtelingencrisis dat ze weinig steun heeft gekregen. Maar steun moet je organiseren, net zoals solidariteit. En aangezien Duits leiderschap alleen Europees leiderschap kan zijn om aanvaardbaar te blijven, drijft het hele project van Europese samenwerking de laatste jaren op de Duitse motor.

Opgelegde soevereiniteitsbeperkingen

Die motor is vastgelopen op het vluchtelingenvraagstuk - en wat we nu zien is dat alle problemen in één keer aan de oppervlakte komen, van de wrevel onder Zuid-Europeanen over de harde bezuinigingen tijdens de eurocrisis tot de bijna instinctieve afkeer onder nieuwe EU-leden jegens van bovenaf opgelegde beperkingen aan de soevereiniteit (of die nu uit Moskou komen of uit Brussel).

'Europa' mag zijn hoop hebben gevestigd op een Turks rookgordijn, de feitelijke inperking van de migratiestroom is niet bewerkstelligd door Europese samenwerking, maar juist door de instorting daarvan: met Hongaarse hekken ende via Wenen afgesloten Balkanroute. Ondertussen hekelen de leiders van Duitslands twee grote buren, Frankrijk en Polen, openlijk de Duitse aanpak, inclusief de deal met Turkije.

In Duitsland wordt binnen Merkels regerende coalitie zo hard aan haar stoelpoten gezaagd dat je bijna niet zou opmerken dat de populisten van Alternative für Deutschland een doorbraak beleven dankzij de vluchtelingencrisis.

Merkel is niet alleen de rest van Europa ergens onderweg kwijtgeraakt, maar nu ook haar eigen volk. En leiders die niet gevolgd worden, zijn geen leiders (meer). Wie verder kijkt dan de Turkse deal, ziet dat het Europese project waar wij aan gewend zijn aan een zijden draad hangt. Ook zonder Brexit en ook als de terugkeer van de eurocrisis uitblijft. De slagkracht van de Unie à 28 is kleiner geworden. De Duits-Franse samenwerking is allang geen model meer.

Duitsland heeft nog steeds een Europa nodig om zijn ongelijke grootte in te kunnen onderdompelen, en Europa heeft meer dan ooit een Duitse motor nodig om geen weerloze speelbal van andere krachten in de regio te worden. Maar de eurocrisis en de vluchtelingencrisis tonen de grenzen aan van het Europese project.

De weg vooruit is er een van kerngroepen binnen Europa. Geen gezamenlijk asielbeleid à 28? Organiseer een kleinere coalitie. Willen zuidelijke landen investeren in plaats van bezuinigen? Laat ze zonder drama uit de euro treden. Projecteer geen wensdenken meer op een Unie van bijna dertig landen - maar ga terug naar realistische samenwerkingsvormen berustend op het beginsel: wie samen wil, doet het samen, de deur open latend voor eventuele latere volgers. Onder het motto: liever binnen de Unie dan daarbuiten.

Merkel zegt geen Plan B te hebben. Maar ondertussen werken de Duitsers in stilte al aan de alternatieven voor een EU-brede aanpak van de vluchtelingencrisis. Kerngroepen, dus. Misschien zal het eerst nog meer 'creatieve destructie' vergen, maar zelfs als Europa écht uiteen valt, zullen politici daarna - bij gebrek aan alternatieven - weer de scherven moeten lijmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden