Merkel heeft zelf de rechtse protestpartij AfD geschapen

Met haar vluchtelingenbeleid en door de CDU op te schuiven naar links, heeft bondskanselier Merkel zelf de ruimte op rechts geschapen die de bloei van AfD mogelijk maakt, betoogt Henri Beunders.

Beeld ap

De Alternative für Deutschland (AfD) is de nieuwe partij op de rechterflank van het Duitse politieke landschap. De AfD is niet tegen 'Europa' maar wel tegen de euro, niet tegen 'echte' politieke asielzoekers, maar wel tegen 'gelukszoekers' en open grenzen, en in het algemeen tegen verdere globalisering en vóór terugkeer naar de nationale verzorgingsstaat. Het program van deze uiterst rechtse AfD overlapt goeddeels met dat van de partij op de uiterste linkerflank, die Linke. Net zoals bij ons op genoemde punten PVV en SP ook hetzelfde denken.

Wie de AfD-kiezers zijn? Arbeiders, werklozen, zelfstandigen, laagopgeleiden, én - let op - jongeren tussen de 18 en 29 jaar. Daarom groeide de AfD het eerst in ex-DDR, maar groeit ze nu ook in de welvarender 'oude deelstaten' in het Westen. Waarom? Omdat brood belangrijk is, maar veiligheid en een vertrouwd gevoel niet minder.

Na de winst van de AfD, nog maar enkele jaren oud, bij de gemeentelijke verkiezingen in Hessen afgelopen zondag, kijkt regerend Berlijn nu bezorgd zo niet benauwd naar de uitslagen zondag van de parlementsverkiezingen in de deelstaten Sachsen-Anhalt, Rijnland-Palts en Baden-Württemberg. De landelijke regeringscoalitie van CDU en SPD vreest dat ze vanuit 'de provincie' een kaakslag of een blauw oog krijgt toegediend, of beide.

Duitsland immigratieland

Bondskanselier Angela Merkel zei vorige week dat zij 'nul komma nul' zal veranderen aan haar beleid, hoe er zondag ook wordt gestemd. Dat hoeft ze ook niet. Pas volgend jaar zijn er verkiezingen voor de Bondsdag, en tot die tijd beschikt de coalitie over maar liefst 80 procent van de zetels in de Bondsdag. Tenzij de eigen fracties uit elkaar vallen. Bij gebrek aan een betere bondskanselier zal dat niet zo'n vaart lopen, al is de kans erop ook weer niet 'nul komma nul'.

Maar als haar CDU en de SPD zondag elk niet meer boven de 25 procent van de stemmen uitkomen, zullen zij zich niet langer overtuigend 'volkspartij' kunnen noemen. Dat zal zeer doen, en het onderlinge chagrijn snel doen toenemen. Dat die uiterst rechtse AfD afstevent op een kiezersaandeel tussen de 10 en 25 procent wordt in Duitsland als een enorme schok ervaren door 'het establishment'. Deze angst is om meer redenen kortzichtig.

Elders in het Westen - van Amerika via Frankrijk en Zwitserland tot Polen en de Balkan - behaalt nationalistisch rechts bij verkiezingen of in de peilingen al hogere percentages. Dat de Duitsers zich pas zeker voelen als de bondskanselier kan rekenen op 80 procent van de stemmen in de Bondsdag, dát is een groter probleem dan dat de partijen op de uiterste linker- en rechterflank samen 25 procent van de stemmen zouden hebben. Dat zou in democratisch opzicht zelfs gezonder zijn dan die regeringsmoloch nu.

De angst is ook kortzichtig omdat Merkel de opkomst van de AfD niet alleen al tijden heeft kunnen zien aankomen, maar die opkomst ook vooral aan haar eigen progressieve politieke koers heeft te danken. Onder haar leiding heeft de CDU van belangrijke programpunten afscheid genomen die velen binnen haar christelijke volkspartij als kern zagen: dienstplicht, kernenergie, het huwelijk als enige samenlevingsvorm. Daarvoor in de plaats kwam het gehate minimumloon, en natuurlijk de immigratie. Zei Kohl nog twintig jaar geleden 'Duitsland is géén immigratieland', Merkel is nu wereldkampioen immigratie die 'Duitsland zal veranderen'.

Merkels linkse wende

Merkels CDU-voorgangers, Adenauer, Erhard, Kiesinger en Kohl, lieten altijd veel ruimte voor 'de andere positie' in hun partij. Zo telde de CDU tegenover de Atlantici en de Europeanen ook altijd de 'Duitsnationalen', en tegenover hen die 'Wiedervereinigung' eisten ook zij die daar niet in geloofden. Und so weiter. Onder Merkel is de CDU naar één richting opgeschoven: naar links. Daarmee heeft zij de hele rechterflank vrij gegeven voor nieuwkomers. Alleen in Beieren bedient de zusterpartij CSU zowel het progressieve als conservatie deel van haar kiezers, reden waarom ze ook wel de partij genoemd wordt van 'laptop und Lederhosen'.

Merkels mars naar het goed opgeleide progressieve midden dat seculier-moreel is en 'weltoffen' heeft groot electoraal succes gehad. Ze is al ruim tien jaar aan de macht. Waarom? Omdat ze hiermee de SPD, die de radikalinski's al had verloren aan die Linke, in feite overbodig maakte. En met haar 'Energiewende' zelfs Die Grünen overtroefde. Merkel zou misschien zelfs wat graag de SPD verruilen voor Die Grünen.
Met de luide proteststem van de AfD krijgt haar partij nu de rekening gepresenteerd.

Zelf zal Merkel er niet zenuwachtig van worden. Ze heeft het altijd over 'meine verdammte Pflicht und Schuldigkeit' ('het is nu eenmaal mijn plicht'), en ze voegt daar soms 'als christen' aan toe, om in die stuurhut te blijven staan, met die koers links van het midden.

Zo lang Merkel de CDU leidt, zal deze partij wel de grootste blijven in het land. Waarom? Omdat de kiezer van nu een 'gevoelsmens' is geworden, zenuwachtig, bang of boos, wat ook. En hoe relaxt de moderne Duitser ook geworden is, je hoeft maar te krassen en de angst voor onzekerheid ligt bloot. De CDU-kiezer gelooft nu niet langer in haar vluchtelingenpolitiek, maar nog wél in Merkel zelf, die Mercedes onder de Duitse politici.
Wie Merkel en de CDU meer moeten vrezen zijn de CDU-politici die nu al met kleine dolkjes in de binnenzak rondlopen om haar op te volgen. De vraag zal dan zijn of die deze CDU overeind kunnen houden, zeker als de migratiecrisis aanhoudt.

Henri Beunders is hoogleraar Ontwikkelingen in de Publieke Opinie aan de Erasmus Universiteit, en oud-correspondent in Berlijn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden