Opinie

Merkel begrijpen? Lees dan eens een Duits boek

Voor Oost-Duitsers kon de tocht naar het eiland Hiddensee de vrijheid betekenen, maar ook de dood.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel tijdens een campagne-bijeenkomst. Beeld afp

Ruim 12,7 miljoen Duitsers gaan zondag naar de stembus. Met de drie deelstaatverkiezingen in Baden-Württemberg, Rijnland-Palts, en Saksen-Anhalt staat bondskanselier Angela Merkel een zware dag te wachten.

De kritiek op Merkels vluchtelingenbeleid groeit. Waarom houdt zij vast aan haar beleid en lijkt ze haar politieke toekomst aan haar standpunt te verbinden? Om dat te begrijpen, hebben we culturele kennis van Duitsland nodig.

Voor de tweede keer was Angela Merkel eind februari op de televisie om de Duitse kiezer te overtuigen. Duitsland zou weltoffen moeten zijn voor vluchtelingen die in hun thuisland in grote problemen verkeren. En langs de landen mag geen hek komen.

Vooral na de gebeurtenissen in nieuwjaarsnacht in Keulen groeide de kritiek op Merkels Willkommenskultur. Die kwam vooral tot uiting in haar Wir schaffen das-toespraak uit september 2015. Wat bewoog Merkel daartoe?

Politieke verschillen

Het heeft natuurlijk alles te maken met politieke verschillen tussen Duitsland en Nederland, in dit geval tussen de Duitse bondskanselier en de Nederlandse minister-president. De Nederlandse minister-president is de primus inter pares van een land dat neigt naar consensus. Van de Duitse bondskanselier wordt verwacht dat hij of zij over de Richtlinienkompetenz beschikt: de grote lijnen uitzet, laat zien waar het naar toe gaat. Maar dat is niet de enige verklaring. Merkel staat immers bekend als tactvol, zo niet als afwachtend.

Nog altijd herinneren schrijvers aan de streng bewaakte grenzen van de DDR. Een voorbeeld is de roman Kruso van Lutz Seiler. De roman won in 2014 de Deutscher Buchpreis, een van de belangrijkste literaire prijzen van onze oosterburen. Kruso speelt op het eiland Hiddensee in de herfst van 1989, de herfst van de val van de muur. In de DDR was Hiddensee een toevluchtsoord voor veel mensen die het land wilden verlaten. De tocht over de Oostzee kon geluk en vrijheid brengen, maar ook de dood door verdrinking. 174 burgers van de DDR vonden de dood doordat zij over de Oostzee probeerden te vluchten.

De in Oost-Duitsland geboren Seiler verbindt politieke thema's als grenzen, vrijheid en het verlangen naar een eigen persoonlijke ontwikkeling met een dromerige beschrijving van een eiland, waarin ook somberte en wanhoop doorklinkt. Die combinatie is bijzonder, en het is knap hoe daarbij de verschillende elementen - somberte en humor, het poëtische en het politieke - in evenwicht blijven. Deze roman heeft geen expliciete politieke toelichting nodig om actueel te zijn.

Willkommenskultur

De geschiedenis die Seiler vertelt, klinkt door in de woorden waarmee bondskanselier Merkel de tegenstanders van haar Willkommenskultur van repliek dient: 'Veel mensen zeggen de laatste dagen tegen mij: er was ook een leven voor Schengen. En ik antwoord dan: ik weet dat er ook een leven voor de Duitse eenheid was. Toen waren de grenzen nog beter bewaakt.'

Merkel wil staan voor vluchtelingen die huis en haard verloren hebben. Dit is haar vaste overtuiging, die nauw samen hangt met een culturele achtergrond die ook bij Duitse schrijvers uit het oosten van Duitsland doorklinkt. Rustig houdt ze vast aan haar koers en maant tot kalmte: 'Ik denk dat we het beter doen dan sommigen denken. We hebben alleen nog een lange weg te gaan.' Of je nu voor of tegen Merkels Willkommenskultur bent; je hebt culturele kennis van Duitsland nodig om haar standpunt te begrijpen.

Jerker Spits schreef het boek Staalhelmen en curryworst. Een Duitse cultuurgeschiedenis in 15 fenomenen. Met illustraties van Piet Paris (Uitgeverij Van Oorschot, 2016). In de Boekenweek reist hij rond om over Duitsland te vertellen. Zie www.vanoorschot.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.