Mensenrechtenpolitiek schept verwachtingen die ze niet kan waarmaken

Nationaal belang en mensenrechten staan op gespannen voet.

Martin Sommer

‘Stef Blok op digitaal oorlogspad’, kopte De Telegraaf. Nauwelijks een week na zijn eerste optreden in de Tweede ­Kamer presenteerde de nieuwe ­minister van Buitenlandse Zaken zijn eerste nota. Bij zijn debuut in de ­Kamer kreeg hij te maken met de ­oppositie, die vond dat Nederland banden met tirannen moet verbreken, moorddadige regimes moet straffen en humanitair leed veroordelen. Blok hoorde het kalmpjes aan.

‘Wereldwijd voor een veilig Nederland’, heet de nota, die wegviel in het verkiezingsgeweld van deze week. In De Telegraaf legde Blok de nadruk op de bestrijding van cyberdreiging. Veiligheid is de ruggegraat van buitenlands beleid, zei Blok. In hoeverre draagt dit stuk na slechts een paar ­weken ministerschap zijn handtekening, vroeg De Telegraaf. Het is een begin, zei Blok. Hij had het natuurlijk niet van a tot z zelf geschreven. Welnu, ik heb het van a tot z gelezen en de dubbelzinnigheid springt je tegemoet.

Wij leven in een gevaarlijke wereld. Russen zijn assertief, Chinezen agressief, Amerikanen onbetrouwbaar. ­Bezuiden Europa is het niet pluis. Ik was benieuwd naar het zogeheten integrale veiligheidsbeleid en wat Blok ervan zou maken. De verwachtingen van kenners zijn over dit ministerschap niet hooggespannen. Een dorknoper, ijverige uitvoerder, niet ­iemand die een koers uitzet. Als minister van Wonen in Rutte II was hij verantwoordelijk voor de verhuizing van het departement Buitenlandse Zaken naar het verschrikkelijke pand waar de ambtenaren nu zitten te kniezen. Daar is weinig wederzijdse liefde aan verloren gegaan. Zelf zegt hij dat hij weinig anders denkt dan voorganger en partijgenoot Halbe Zijlstra.

In het regeerakkoord is nog sprake van een ‘realistisch buitenlandbeleid’. Dat was de kreet van Zijlstra, waarmee hij verdedigde dat soms ook dictators de hand moest worden geschud. In het Nederlands belang. Dat stabiliteit rondom Europa prioriteit nummer 1 was, meer dan mensenrechten. Hij noemde het voorbeeld van de Arabische Lente die alleen maar instabiliteit had gebracht. Halbe Zijlstra was na drie maanden ineens vertrokken. Toen viel een gat. Stef Blok is officieel de baas, maar na lezing van de nota heb ik de indruk dat er meer vingerafdrukken op zitten van de minister van Ontwikkelingssamenwerking. Het ­Nederlands belang komt er bekaaider af dan de ontwikkelingsdoelen van de VN en de mensenrechten.

Halbe Zijlstra was erg onder de indruk van collega-minister Sigrid Kaag van D66. Kaag minder van Zijlstra. Het verhaal gaat dat zij de onervaren Zijlstra duidelijk liet merken: wat kom jij hier eigenlijk doen? Kaag heeft een lange geschiedenis bij de Verenigde Naties. Ik heb wat speeches van haar gelezen en een Ted-talk bekeken. Allemaal lofzangen op de VN, op de ontwikkelingsdoelen en op de mensenrechten. Bij Ontwikkelingssamenwerking lopen ze met haar weg. Eindelijk weer terug op het goede pad van de VN. Ook Stef Blok heeft zijn eerste les geleerd. Het gaat mis als mensenrechten worden geschonden, zei hij in De Telegraaf.

Dat is vast waar, maar het kan op allerlei andere manieren ook misgaan. In de nota is veiligheid in drieën geknipt: preventie, ingrijpen en versterken. Voor De Telegraaf koos Blok voor ingrijpen bij cyberdreiging. Dat klinkt stoer voor zijn rechtse achterban. Wat meer opvalt aan de nota is juist dat het Nederlandse veiligheidsbelang zo karig aan de orde komt. Ik laat me vertellen dat coalitiepartners D66 en de ChristenUnie allergisch zijn voor het begrip Nederlands belang. Dat gaat verder dan weerzin tegen woorden. Ik zag een onderliggend stuk waarin migratie nog als bedreiging nummer 1 van de nationale veiligheid wordt opgevoerd. In deze nota is die dreiging een ‘trend’ geworden, met plussen en minnen. Zo helpt migratie ook tegen de vergrijzing.

Alle bedreigingen en trends, migratie, religieuze terreur, armoede, hebben ‘grondoorzaken’. Grondoorzaken hebben gemeen dat ze moeten worden weggenomen, niet met geweld maar met een andere orde. ­Nederland is van oudsher dol op ­preventie, en preventie betekent in dit geval meer mensenrechten. Waar de nota helemaal aan voorbijgaat, is dat nationaal belang en mensenrechten op gespannen voet staan. Nationaal belang sluit per definitie uit. Daar is het nationaal voor. Heel veel migratie is bijvoorbeeld niet in het nationaal belang. Maar echte mensenrechtenactivisten vinden dat er geen grenzen horen te zijn. Het gelijk van het recht is hoger dan dat van het belang. Dat is ook de krachtige uitstraling van Sigrid Kaag.

Iedereen is voor mensenrechten en loopt dan vanzelf aan tegen het ­eigenbelang. Mensenrechten kunnen immers niet wachten en gelden altijd en overal. Ook dat spreekt uit deze nota. In het kader van onze eigen ­veiligheid moet het leed tot ver in Afrika worden opgelost. Wie het kwaad niet bestrijdt, wie aarzelt, wie toegeeft dat het allemaal moeizaam is, houdt de oplossing tegen. Men denkt migratie te ontmoedigen door armoedebestrijding.

Wie zich hierin een beetje heeft verdiept, weet dat Afrikanen juist op stap gaan als ze de ergste armoede achter zich hebben gelaten en hun eerste mobiele telefoon hebben gekocht. Mensenrechtenpolitiek schept verwachtingen die ze niet kan waarmaken. Verwachtingen die niet worden ingelost, leiden tot teleurstelling en boosheid. Ik denk weleens dat hoge beginselen meer gevaar opleveren dan plat nationaal eigenbelang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden