Mensen geloven net zo hardnekkig in volksaard als in astrologie

De Hongaarse premier Viktor Orbán en Jaroslaw Kaczynski, partijleider van de regerende partij in Polen. Beeld epa

Wie correspondent was in Oost-Europa, blijft de rest van zijn leven ex-correspondent, omdat je aan zo'n tijd mensen overhoudt. Aan onze eettafel zitten vooral 's zomers nogal wat inwoners van Europa's oostelijke helft. Bijna allemaal ondervinden die in 2017 dat vastgeroeste ideeën over Oost-Europa door toedoen van politici als Orbán en Kaczynski terug zijn van slechts een beetje weggeweest. In West-Europese media, op Twitter en op Facebook gaat het weer vaak over conservatieve Polen en reactionaire Hongaren.

Donderdag deed één Bulgaarse vicepremier lompe uitspraken over grensbeveiliging in Die Welt. Het regende meteen reacties in de trant van 'de Bulgaren willen op migranten schieten'. Eerder deze zomer konden we lezen dat 'de Polen' moeten beseffen dat wat ze nu doen binnen de EU echt niet kan. Derk Jan Eppink riep juist dat 'de Polen' helemaal in hun recht staan.

Maar wélke Polen? In september 2015 stemde 37,6 procent van de Polen die naar de stembus gingen (50,9 procent) op de huidige regeringspartij, die zaagt aan de poten van de rechtsstaat. Hebben we hier te maken met de Poolse volksaard of met 'minder nette' politiek?

Een vraag die bij ons aan tafel werd gesteld: 'Waarom geloven mensen net zo hardnekkig in volksaard als in astrologie?' Mijn antwoord is: omdat het alles zo lekker makkelijk maakt. Als wijlen G.B.J. Hiltermann de toestand in de wereld besprak, was hij met Polen meestal snel klaar: 'De Polen zijn een romantisch volk.' Zij is een Steenbok, dus een Waterman past niet bij haar. Wie om horoscopen lacht, moet eens letten op de overeenkomsten met recente beschouwingen over de kloof tussen West- en Oost-Europa. Het christelijke, conservatieve, nationalistische, steenkolen stokende Oosten kan niet door één deur met het Westen, waar ze dol zijn op schone energie, multiculturalisme, homohuwelijken en gayparades. Laat het verdwijnen van het taboe op homoseksualiteit nou net een ontwikkeling zijn waarvan ik in Oost-Europa getuige ben geweest. Een kwart eeuw geleden had je vrijwel geen Oost-Europeanen die publiekelijk homoseksueel waren - tegenwoordig zijn dat er in de grote steden aardig wat.

Er bestaan cultuurverschillen tussen West- en Oost-Europa, tussen Noord- en Zuid-Europa, tussen Noordoost en Zuidoost-Europa, echter: wie ze tot verklaringsmodel verheft, neemt al snel een loopje met de feiten. Beschouwingen waarin Oost-Europeanen simpelweg reactionaire luitjes zijn, verdonkeremanen wat echt zorgelijk is, namelijk de hardnekkige erfenis van een systeem waarin justitie bijna een halve eeuw (van de late jaren veertig tot 1989) een verlengstuk was van de politieke machthebbers (de zetbazen van de Sovjet-Unie). De Slowaakse oud-dissidente Zuzana Szatmáry zei in 1997: 'Het is hier helaas nog veel te belangrijk wie de verkiezingen wint.' Twintig jaar later worden nog stééds justitiële apparaten 'schoongeveegd' door politieke partijen. In 2017 kan het lijken of 'het Hongaarse volk' zijn lot heeft verbonden met dat van Victor Orbán. In werkelijkheid hebben we zeven jaar van onscrupuleus politiek spel achter de rug.

Mensen mogen geloven wat ze willen in volksaard. Feit is dat bovenstaande problematiek sprekend lijkt op die in landen als Chili en Argentinië, aan de andere kant van de wereld. Onze Argentijnse koningin kreeg half Nederland over zich heen toen ze zei dat dé Nederlandse identiteit niet bestaat. Ze had echter prima gezien dat je voor één enkele volksziel veel te veel verschillende Nederlanders hebt. Ze willen niet eens allemaal het Wilhelmus zingen. Gelooft u mij: je hebt ook veel verschillende Polen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden