Meehuilen met populisten: verraad van rechts is nog erger dan links

Rechts roept links op tot zelfkritiek, maar huilt zelf mee met de antiliberale wolven van het populisme.

De onheilige alliantie van 2016: Vladimir Poetin, Marine Le Pen en Donald Trump, in Moskou in de lucht gehouden Beeld epa

Honderd jaar na de Russische Revolutie is links zwakker dan in 1848, toen Marx en Engels met hun Communistisch Manifest kwamen. Nu waart er een nieuw spook door Europa, dat in zoverre met het socialisme overeenkomt dat het wederom tegen het wereldwijde kapitalisme gaat.

Maar verder kun je het populisme van nu niet gelijkstellen met het linkse vuur van toen. Het is eerder zo dat de huidige burgerrevoltes hun oorzaak vinden in het falen van links, dat al dertig jaar geen vuist kan maken tegen de toenemende ongelijkheid in de wereld. De sociale neergang zit nu in de oude westerse industriestaten, mondiaal gezien heeft het kapitalisme in opkomende Aziatische reuzen als China en India juist honderden miljoenen mensen uit de armoede getild.

Hoe zwak links is, wordt geïllustreerd door de Franse president Hollande, een socialist die al een half jaar voor het verstrijken van zijn ambtstermijn de handdoek in de ring heeft gegooid. Het wordt niet eens als vaandelvlucht gezien, zozeer zijn we al gewend aan 'het verraad van links'.

De linkse teloorgang begon in 1979 met de 'Thatcher-revolutie' in Groot-Brittannië, het land waar Marx ooit het begin van zijn revolutie had gedacht. De rechtse zegetocht kreeg een vervolg met de verkiezing van Ronald Reagan in Amerika, een golf die nog niet ten einde lijkt, want dit jaar zagen we kort na elkaar de Brexit en de overwinning van Donald Trump. Labour en de Democraten onder de Clintons moesten toezien hoe blanke arbeiders massaal naar nationalistisch rechts zijn overgelopen.

Links betaalt de prijs voor de vervreemding van het traditionele electoraat, dat de hobby's van de culturele elite en alle politieke correctheid beu is (vooral de massa-immigratie). Rechtse pundits, die daarop al vaak hebben gewezen, kraaien victorie.

Zo betoogde Derk Jan Eppink in deze krant dat de Democraten de oorzaken voor hun nederlaag overal zoeken, behalve bij zichzelf. Zelfs 'de Russen' krijgen de schuld, hoewel het bewijs voor Russische inmenging nog niet is geleverd. Voor Eppink laat dat zien dat de Democraten in complotdenken dolen. Links en de bevriende media, die allemaal braaf achter Clinton aanliepen, begrijpen niet wat onder het volk leeft en blaffen tegen de maan. Die maan krijgt het nog druk; volgens Frits Bolkestein blaft Guy Verhofstadt ook in die richting.

Dat Eppink zijn gelijk haalt, moet je hem gunnen. Hij heeft de overwinning van Trump als een van de weinigen voorspeld. Maar pas op: 'het gelijk van rechts' is eerder uitgeroepen, na de val van de Berlijnse Muur in 1989. Ironisch genoeg was Eppink in het Europees Parlement ooit medewerker van Ien van den Heuvel, die de Muur als leider van een PvdA-delegatie naar de DDR samen met Jan Nagel (vriend van elk populisteninitiatief) 'historisch juist' noemde. Onder druk van Joop den Uyl kwam zij daarvan terug.

Het verraad van links kent vele gezichten, en beperkt zich niet tot rode vrouwen die moslima's in de steek laten. Links heeft zich vaak vergist, maar kent ook een traditie van voortschrijdend inzicht. De neiging om met het Oostblok te flirten is door sociaal-democraten als Max van der Stoel gecorrigeerd. Mient Jan Faber, begin jaren tachtig voorganger in de roes van de hollanditis, noemde de strijd tegen NAVO-kruisraketten later romantische flauwekul.

Rechts trok na de Koude Oorlog aan het langste eind omdat het een realistischer mensbeeld had en de internationale verhoudingen beter taxeerde. Thatcher en Reagan zagen de Sovjet-Unie voor wat zij was (een aberratie in de geschiedenis) en gaven het Westen weer zelfvertrouwen. De val van de Muur was een overwinning voor de democratie en de open samenleving. NAVO en EU schraagden de internationale samenwerking waaronder vrije gereguleerde markten konden gedijen.

Vergelijk dat met nu. Rechts verwijt links te veel begrip voor de zielepieten in de wereld, maar zag de verliezers van de globalisering in eigen land niet staan. Die moesten zichzelf maar redden en niet zeuren. Terwijl rechts sociale protectie te duur vindt, en de financiële crisis van 2008 een crisis van het kapitalisme is waar links geen schuld aan heeft.

Rechts roept links op tot zelfkritiek, maar hebben we Bolkestein en de VVD verantwoording horen afleggen over hun verkeerde taxaties bij de werdegang van de euro?

Keurig rechts spreekt van linkse zelfhaat, maar gaat intussen een eind mee met makkelijke kritiek op Merkel en Obama, de eigen westerse leiders die door stokebranden in Europa en Amerika voor landverraders en onnozele gutmenschen zijn uitgemaakt.

En is Poetin met zijn vijfde colonne onder aanvoering van Wilders en Le Pen niet bezig de NAVO en de EU te ontwrichten? Als er ergens grenzen zijn, en rechts trekt graag grenzen, dan liggen die hier.

Jazeker, links lijdt aan intellectueel zelfbedrog. Maar rechts verlustigt zich eraan en huilt nu met antiliberale wolven mee. Dat maakt het verraad van rechts erger dan dat van links.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Dirk-Jan van Baar Beeld Rob Huibers
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden