Essay

Meditatie helpt elke tegencultuur

Yogabeoefenaars werden lang gezien als linksig en op zoek naar verbinding. De pandemie heeft ineens duidelijk gemaakt dat ze ook radicaal rechts kunnen zijn. Dat hoeft niet te verbazen, stelt Olaf Tempelman.

null Beeld Robin Bonk
Beeld Robin Bonk

Wat meditatie met het menselijk brein doet, is een onderwerp voor specialisten. Ik durf slechts te stellen dat de effecten per persoon nogal kunnen verschillen. Mike Love van The Beach Boys bekwaamde zich in transcendente meditatie bij Maharishi Mahesh Yogi en bezit een Californisch landgoed waar deze techniek wordt onderwezen.

Behalve een pleitbezorger van meditatie en yoga is Love ook een luidruchtige Trump-aanhanger. Vorig jaar schonk hij de Trump-campagne een protestsong tegen coronamaatregelen. Een voormalige Beach Boy zei over Love: ‘Mediteren maakt een egoïstische klootzak niet verlicht.’ Voor ik in 2017 vier dagen in het golfresort Trump National Doral in Miami logeerde, dacht ik dat meditatie even slecht bij het electoraat van Trump paste als soefimystiek bij dat van Wilders. Sinds ik in Miami een avondje meedeed met de flowyogaklas die eindigde in contemplatie in de lotushouding, weet ik beter. Tien flowyogaleerlingen waren tien Trumpstemmers.

Als we die pandemie niet hadden gekregen, waarin de Stichting Moederhart en Vrouwen voor Vrijheid affiniteit toonden met Forum voor Democratie en allerlei mensen die zichzelf spiritueel bewust noemden acte de présence gaven bij Willem Engel en desgevraagd verklaarden Baudet te stemmen, had ik nog lang kunnen denken dat het iets Amerikaans was. Columnist Sander Donkers signaleerde in de Volkskrant ‘vrije vogels die via peace, love en respect voor Moeder Aarde uitkomen bij een extreemrechtse klimaatontkenner’. Auteur Roxane van Iperen muntte de term ‘wellness-rechts’ voor mensen die zich tot Engel en Baudet wendden omdat ze door de lockdown hun yogaklas, pilatesworkout en sauna moesten missen. Doortje Smithuijsen schreef in Vrij Nederland over yogales en complottheorieën: ‘Je verbazen dat mensen aan yoga doen én Forum stemmen is zoiets als je verbazen dat mensen Forum stemmen én naar de Praxis gaan.’

Misschien heeft verbazing over ‘Forum-stemmers op yoga’ te maken met de tijd waarin yoga, meditatie en andere al dan niet vermeende oosterse praktijken in de westerse wereld populair werden, die van de tegencultuur van een halve eeuw terug, toen Mike Love in de leer ging bij de Maharishi. Het waren hippies die als eersten in groten getale in de lotushouding zaten en aan yoga gingen doen, ‘een rechtse hippie’ was een contradictio in terminis.

Er worden in Nederland vele vormen vormen van yoga en meditatie onderwezen, je hebt er minstens zo veel zen- als tai chi-scholen. Mensen die er geen affiniteit mee hebben, zien de vele soorten ‘oosterse’ bewegings- en bewustwordingstechnieken die de laatste vijftig jaar het Westen veroverden vaak als één pot nat. Yogadocenten en hippie-achtigen in het gevolg van Willem Engel maakten flink wat latente afkeer van de sector manifest. Online circuleerden termen als ‘haathippies’, ‘yogajes’ en ‘zweeftuig’. Filosoof Stine Jensen beschreef in NRC hoe zij als bekend adept van yoga en meditatie ineens werd aangesproken op de dwalingen van wellness-rechts. Alsof iedereen die in de Neerwaartse Hond staat boreale gedachten krijgt. De zeven dames en de ene heer bij mij op yoga vinden Baudet ‘een engerd’ en onze docent deed corona niet af als een griepje. De bloggende yogadocent Femke Struiksma evenmin. Zij schreef dit voorjaar: ‘Het is geen beste tijd om yogajuf te zijn’, en deed een oproep aan ‘de westerse yoga- en mindfulness-community’ zich af te keren van ‘alle vormen van egocentrische nepspiritualiteit’.

Maar wanneer is spiritualiteit echt en wanneer nep? Heb je naast nepnieuws ook zoiets als nepmeditatie? Ik ben een liefhebber van het werk van de Vietnamese zenmonnik Thich Nhat Hanh, waaruit je leert dat alles met alles is verbonden, niets onafhankelijk van iets anders bestaat en egoïsme een doodlopende weg is. In zijn oeuvre worden technieken uit de zenmeditatie onmiskenbaar oefeningen in altruïsme.

Maharishi Mahesh Yogi had leerlingen bij wie zijn transcendente meditatie altruïsme versterkte, maar bij Mike Love van The Beach Boys gebeurde iets anders. Aan een Amerikaans vakblad legde Love uit hoe meditatie hem sterker en weerbaarder maakt tegen ‘vijanden’ die hij als uitgesproken trumpist weleens maakt: ‘Transcendente meditatie is voor een mij een soort geheim wapen. Wanneer je het beoefent, vind je een denkniveau dat andere niveaus overstijgt en naar de bron van het denken gaat. Je laadt je batterijen op door te transcenderen.’

Klaarblijkelijk heeft deze vorm van meditatie geen eenduidige uitwerking. Bij de meeste boeddhistische meditatietechnieken die in het Westen worden onderwezen, leren mensen dat hun ‘ik’ illusoir is en ze slechts bestaan in verbinding met andere levende wezens. Van de Franse boeddhistische monnik Matthieu Ricard is evenwel de constatering dat technieken bedoeld om van het ‘ik’ los te komen aantrekkingskracht kunnen uitoefenen op mensen die erg op zichzelf zijn gericht. Die ontdekken een manier om extra veel aandacht aan zichzelf te schenken. Het kan zomaar gebeuren dat een egocentrisch iemand op het meditatiekussen nog wat zelfgerichter wordt.

Veel auteurs maakten al gewag van een paradox: waar westerse mensen zich bekwamen in ‘oude oosterse’ praktijken gericht op verbondenheid en bewustwording van het grote geheel, zie je zelfzucht nog wel eens welig tieren. Iets van die paradox kan worden verklaard met de wetenschap dat veel van die praktijken helemaal niet zo oud en oosters zijn. Er zijn er bijvoorbeeld die meer te maken hebben met de moderne westerse lichaams- en gezondheidscultuur, gericht op individueel welbehagen, dan met het oude India.

Uit het oeuvre van Paul van der Velde, hoogleraar oosterse religies aan de universiteit van Nijmegen, leren we dat het boeddhisme in verschillende cultuurgebieden steevast heel verschillende gedaantes aannam, de verspreiders zochten altijd naar een juiste ‘ingang’ in een specifiek cultuurgebied. Boeddhistische meesters die in de late 19de en 20ste eeuw in Europa en de VS aankwamen, stuitten bij moderne westerse mensen op een behoefte aan contemplatie en ademhalingstechnieken. Meditatie was geenszins een hoofdkenmerk van het boeddhisme in Azië, maar werd dat wel van wat Van der Velde als ‘het nieuwe boeddhisme’ categoriseert. De laatste decennia ontstonden vele varianten die expliciet gericht zijn op stressreductie. Dat veel mensen die in individualistische en competitieve maatschappijen in de problemen komen, baat hebben bij mindfulness en andere therapeutische toepassingen, staat buiten kijf.

Maar wat gebruikt wordt voor stressreductie kan ook gebruikt worden om, bijvoorbeeld, nog stressbestendiger te worden. Vooral in de VS is het gangbaar mediteren als een soort mentale bodybuilding te zien, een ‘investering in jezelf’, je wordt er sterker, geconcentreerder, competitiever, weerbaarder van. Intensieve meditatietrainingen en -retraites zijn in Noord-Amerika en Europa bovengemiddeld geliefd bij mensen met hoge functies en zestigurige werkweken. Twitter-ceo Jack Dorsey deed in Myanmar de tiendaagse Vipassana-meditatie en berichtte op zijn eigen medium hoeveel sterker en gezonder híj daaruit was gekomen, wat een criticus de reactie ontlokte: als Dorsey iets van de essentie had meegekregen, had hij in drie tweets niet dertig keer het woord ‘ik’ gebruikt.

Als het gaat om yoga, is het in de westerse wereld nog veel gebruikelijker te spreken van een ‘investering in jezelf’. Het is niet toevallig dat vele soorten gymnastiek die in de eerste helft van de 20ste eeuw in Europa populair werden ook zo werden omschreven. Van de Britse wetenschapper Mark Singleton, gepromoveerd op de geschiedenis van de moderne yoga, is het boek Yoga Body. Na een lang verblijf in India komt Singleton, fanatiek yogaliefhebber, tot een voor hem confronterende conclusie: de yoga zoals de meeste westerse mensen die beoefenen heeft minstens zoveel met 20ste-eeuwse Scandinavische gymnastiek te maken als met het oude India. In de klassieke hindoeïstische yogatraditie speelden de befaamde yogahoudingen (asana’s) een marginale rol. Die asana’s werden in India herontdekt toen de uit Europa overgewaaide bodybuilding daar begin 20ste eeuw voet aan de grond kreeg. Veel staande yogahoudingen – die in traditionele hathayoga niet voorkomen – zijn aan de Deense gymnastiek van Niels Bukh ontleend.

Het is niet de bedoeling ‘de westerse yoga- en mindfulness-community’ hier af te schilderen als alleen gepreoccupeerd met de eigen vitaliteit. Maar even karikaturaal is een beeld van die gemeenschap als collectief gevorderd op een pad van verbondenheid en altruïsme. Veruit de meeste vormen van yoga en meditatie die worden beoefend, komen tegemoet aan behoeften van mensen in moderne, individualistische samenlevingen waar stress een oprukkend probleem is – ze sluiten aan bij het moderne Westen, niet bij het oude Oosten. Westerse mensen van de 21ste eeuw genieten doorgaans veel grotere vrijheden dan hun voorouders. Ze staan óók aan veel meer competitie bloot, en kunnen vaak niet meer terugvallen op de steun van ouderwetse gemeenschappen. In deze wereld is grote vraag naar stressreductie en ‘pauzes’ in de competitie.

Zo’n individualistisch en competitief universum staat op het eerste gezicht haaks op dat van de hippies van een halve eeuw terug, met idealen als universele liefde en gezamenlijkheid. Maar het valt goed te betogen dat eigengereidheid en hedonisme evengoed kenmerken waren van die Counterculture. Veel leden daarvan hadden zich losgemaakt uit traditionele milieus omdat ze genoeg hadden van autoriteit en vrij wilden zijn om hun eigen gang te gaan. Een dergelijk streven zie je interessant genoeg ook bij een tegencultuur in onze tijd. Het wordt vaak gezegd dat een tegencultuur die vijftig jaar terug links was tegenwoordig rechts is. Maar als je de links-rechts-dichotomie vervangt door anti-establishmentsdenken (weg met het partijkartel, de baantjesmachine en de virologenmaatschappij) en een hedonistisch doen-en-laten-wat-je-wilt-idee (van mijn dansschool, yogaklas, work-out en wintervakantie naar Thailand blijf je met je virologenpoten af), worden de verschillen minder groot.

Mike Love van The Beach Boys gold in de VS al jaren als het archetype van ‘de rechtse hippie’, bij demonstraties tegen coronamaatregelen zagen we Nederlandse geestverwanten. Onder de Forum-kiezers van afgelopen maart bevonden zich mensen van rond de 70 die een halve eeuw eerder CPN of PSP stemden. Net als toen konden die hun keuze beargumenteren als stem tegen de autoriteiten.

De term ‘welness-rechts’ was nog niet in omloop toen schrijver en essayist Bas Heijne in maart in deze krant werd geïnterviewd, maar hij heeft het over deze groep in dit citaat: ‘Ze waren altijd gewend om hun eigen ding te doen (...). En plotseling staan ze onder een regime en zijn ze hun onafhankelijkheid kwijt. Daarom worden die Willem Engels helemaal gek, dat zijn van die vrije jongens die zichzelf ineens tot marionetten zien worden van een regering die ze dwang oplegt, autoriteit opeist.’

Of Engel de geschiedenisboeken ingaat als strijder tegen repressie óf toppunt van egocentrisme weten we over vijftig jaar. Het zou mooi zijn als wat in de pandemie zichtbaar werd op kortere termijn al leidt tot een minder eendimensionaal beeld van ‘de westerse yoga- en mindfulness-community’, met meer ruimte voor grijstinten en gelaagdheid. De afgelopen maanden waren negatieve generalisaties troef, maar in het precovidium was wat erover werd gezegd vaak te mooi om waar te zijn.

Er zijn veel mensen die bij yoga, meditatie en aanverwante zaken baat hebben. Er zijn er best veel die er minder zelfzuchtig van worden, meer aandacht krijgen voor anderen en hun omgeving en het grote geheel en meer bewustzijn van de valkuilen van competitie. Er zijn er ook aardig wat die door ‘een investering in zichzelf’ extra veel aan zichzelf gaan denken, die een ‘geheim wapen’ ontdekken waarmee ze anderen in vitaliteit kunnen aftroeven, weerbaarder worden tegen vijanden en in de ratrace nog een tandje bij kunnen zetten.

Namasté.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden