Commentaar

'Mannen als Moszkowicz of Staal verloren het contact met de werkelijkheid'

Fraude kan gedijen als het algemeen belang moet wijken voor machismo en competitiedwang, schrijft Peter Giesen in het commentaar van de Volkskrant.

Advocaat Bram Moszkowicz komt aan bij zijn kantoor. Beeld anp

Nederland is een van de minst corrupte landen ter wereld, bleek ook dit jaar uit de ranglijst van Transparency International. Vroeger waren we daar trots op. Nu denken we: in andere landen is het kennelijk nóg erger. Of zelfs: in Nederland lijkt het alleen mee te vallen omdat er zo weinig mensen tegen de lamp lopen in een naïef landje.

Ook in 2012 kwamen veel mensen in opspraak wegens fraude, corruptie of andere vormen van wangedrag. In oktober trad de Roermondse wethouder Jos vanRey af, omdat hij verdacht werd van corruptie. In diezelfde maand begon het proces tegen de Noord-Hollandse gedeputeerde Ton Hooijmaijers. De Rotterdamse hoogleraar Dirk Smeesters voegde zich in het rijtje Diederik Stapel en Don Poldermans. De wielerploeg van de Rabobank bleek allerminst boven sportief bedrog verheven. Woningcorporatie Vestia wankelde door fraude en speculatie.

Het is moeilijk te zeggen of fraude vaker voorkomt dan vroeger. Ook in het verleden deden zich geruchtmakende zaken voor, zoals de Lockheed-affaire rond prins Bernhard. Het is best mogelijk dat er tegenwoordig meer zaken aan het licht komen, omdat de gevoeligheid voor wangedrag door elites groter is geworden. Zeker weten doen we het niet: we kennen immers alleen de ontmaskerde fraudeurs, niet degenen die wegkomen met hun bedrog.

Tijdloos
Relevanter is de vraag hoe fraude het best kan worden tegengegaan. Voor een deel is fraude een tijdloos verschijnsel: er zullen altijd mensen zijn die de verleiding om vals te spelen niet kunnen weerstaan. Maar fraude en andere vormen van wangedrag worden ook bevorderd door een cultuur waarin de gedachte heerst dat het algemeen belang het best wordt gediend als iedereen op agressieve wijze zijn eigen belang nastreeft.

In zo'n cultuur worden belangrijke waarden verwaarloosd. Zo vergaten banken dat zij er niet alleen waren om winst te maken, maar ook om hun klanten te helpen. Woningbouwcorporaties vergaten dat zij geen projectontwikkelaars waren, maar publieke instellingen die hun klanten zo goed en goedkoop mogelijk moeten huisvesten. Wetenschappers staarden zich blind op hun onderlinge competitie, ten koste van de zoektocht naar kennis.

Deze winnaarscultuur draait om concurrentie, niet om samenwerking. Dat leidde tot een ongezonde ophemeling van macho's en mannetjesputters, die een riante beloning volkomen gerechtvaardigd vonden omdat ze geloofden dat ze ver boven hun collega's uitstaken. Mannen als Bram Moszkowicz of ex-Vestiadirecteur Erik Staal verloren het contact met de werkelijkheid en voelden zich verheven boven zoiets banaals als de regels waaraan zij zich zouden moeten houden.

Natuurlijk is er een groot verschil tussen allerlei vormen van wangedrag en regelrechte fraude, het bewust overtreden van de wet. Maar fraude kan wel worden gezien als het uiteinde van een spectrum van ongewenst gedrag, van megalomanie, zelfverrijking en gesjoemel, bevorderd door een klimaat waarin het eigenbelang voorop wordt gesteld.

Hopelijk leidt de crisis tot een bezinning op de waarden die belangrijk zijn voor bedrijven en instellingen, en op de deugden die hun leiders in huis zouden moeten hebben. Vijf hoge politiefunctionarissen gaven alvast het goede voorbeeld. Bij de vorming van de Nationale Politie leverden zij vrijwillig een deel van hun salaris in.

Peter Giesen is redacteur van de Volkskrant.

 
Hopelijk leidt de crisis tot herbezinning op maatschappelijke waarden en leiderschap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden