opinie

Mag het een minderheidskabinet zijn?

Laten we ons zelf bevrijden van de idee-fixe dat slechts een meerderheidskabinet het land kan regeren, betoogt Bernard van Praag.

Fractievoorzitters in gesprek met Kamervoorzitter Vera Bergkamp in de Tweede Kamer. Beeld ANP
Fractievoorzitters in gesprek met Kamervoorzitter Vera Bergkamp in de Tweede Kamer.Beeld ANP

De Kamer heeft gesproken, Tjeenk Willink heeft geschreven, en een waterig zonnetje komt achter de wolken vandaan. De politieke partijen, zo blijkt uit de analyse van Yvonne Hofs en Avinash Bhikhie, lijken zich te schikken in het onvermijdelijke: een kabinet Rutte IV.

De algemene wijsheid wil dat regeren door een minderheidskabinet ondoenlijk is. En daarmee heeft de VVD natuurlijk een ijzersterke onderhandelingspositie. Zij heeft het voor het uitkiezen en de bedeesde vrijers mogen zich presenteren om weer in genade aan te worden genomen. Die ijzersterke positie staat of valt natuurlijk met het antwoord of regeren met een minderheidskabinet echt ondoenlijk is. Ik zet daar vraagtekens bij.

Scandinavische voorbeelden

Kijken we in de eerste plaats naar de praktijk. In de Scandinavische landen zijn er in de laatste honderd jaar tientallen minderheidskabinetten geweest, zonder dat dit geleid heeft tot rampzalige situaties. In Nederland liggen verschillende keuzen voor de hand. In de eerste plaats een VVD -CDA-kabinet met 49 zetels. In de tweede plaats kan men denken aan een D66, CDA, PvdA, GL-kabinet dat op 56 zetels kan rekenen.

Is zo’n kabinet stabiel ? Natuurlijk is het zo dat zo’n kabinet te allen tijde gevloerd kan worden door de gezamenlijke oppositie. Maar zal dat ook gebeuren? De kans daarop lijkt klein voor een kabinet uit het midden van het politieke centrum, omdat de oppositie kan worden opgesplitst in een linker- en een rechterflank.

Het enige wat de oppositie zou samenbrengen is een collectieve afkeer van het zittende minderheidskabinet. De onderlinge liefde tussen rechter- en linkerflank is verder afwezig, en een ander geloofwaardig kabinet, steunend op de rechter- én de linkerflank, bijvoorbeeld bestaande uit CDA, VVD, PVV, en PvdA en SP lijkt onwaarschijnlijk.

Bij een vleugelkabinet, zowel links tot extreem-links, als voor een uitgesproken rechts kabinet, ligt het natuurlijk anders. Die zijn geen lang leven beschoren.

Machteloze ja- en nee-knikkers

Het nadeel van een meerderheidskabinet hebben wij de laatste jaren gedemonstreerd gekregen. De 74 zetels grote oppositie heeft er in feite bijgezeten als Jan-met-de-korte- achternaam. Dat heeft geleid tot een duidelijke kwaliteitsvermindering van de oppositie.

Wanneer er immers geen reële kans lijkt om ook eens mee te regeren, moet de parlementariër wel uit erg idealistisch hout zijn gesneden om het lang vol te houden. Maar ook de leden van de coalitiefracties zijn in feite gemuilkorfd door het tot op de millimeter uitgeschreven regeerakkoord.

De kwaliteit van het parlementaire debat en daarmee de kwaliteit van de politieke besluitvorming loopt dan ook zienderogen achteruit. En op langer zicht geldt dat ook voor de democratie als zodanig.

Dit is niet alleen een theoretische analyse. We hebben het de laatste jaren voor onze ogen zien gebeuren. Een parlement bestaande uit machteloze jaknikkers en even machteloze nee-knikkers.

Echt debat, echte keuzen

Tegen deze achtergrond zijn de voordelen van een minderheidskabinet duidelijk. Het kabinet is gedwongen meerderheden in het parlement te zoeken want de automatische meerderheid is weg.

Daardoor komt er weer een echt debat, en nog meer essentieel, echte keuzen in zicht. En een kabinet dat niet alleen beloften doet, maar daar ook aan kan worden gehouden.

De nadelen van een meerderheidskabinet , dat wil zeggen een kabinet zonder externe controle en tegenspraak, zoals bij de kabinetten-Rutte, is nu voor iedereen wel pijnlijk duidelijk. Zo’n kabinet zonder tegenmacht wordt zelfgenoegzaam en verliest het vermogen tot zelfkritiek.

Daardoor is het ernstig tekortgeschoten bij onder andere de woningbouw, defensie, de zorg, de ict-structuur, de toeslagen, de pensioenpolitiek, het onderwijs, de verschuiving van rijkstaken naar de gemeenten, en dat boeket zou zonder moeite verder kunnen worden aangevuld. Het kabinet nam geen nota van kritiek van buiten.

Laat fictie los

Wanneer we ons zelf bevrijden van de idee-fixe dat slechts een meerderheidskabinet ons land kan regeren, dan kunnen we ook afstappen van de ellenlange kabinetsformaties. In veel andere landen is de formatie van een nieuwe regering een kwestie van enkele weken.

De langdurende kabinetsformaties vindt men juist in die landen die vasthouden aan de fictie van de noodzaak van een meerderheidskabinet zoals bijvoorbeeld in Israël, België, en Nederland.

B.M.S. van Praag is emeritus universiteitshoogleraar, UvA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden