De Kwestie Peter de Waard

Mag dan 2020 het eerste lijstjesloze jaar worden?

Ook in deze krant werd er afgelopen weken mee gesmeten. Na de sportman, sportvrouw en sportploeg van het jaar moest er een film, boek, cd en zelfs cd-boxje van het jaar zijn.

Er was het woord van het jaar en het getal van het jaar. Er was de mediapersoonlijkheid van het jaar, de ondernemer, de manager, de beursman en de zakenvrouw van het jaar. En was natuurlijk de politicus van het jaar, het raadslid van het jaar en de interviewer van het jaar. Er was een vader van het jaar en een baby van het jaar. Er was zelfs de Nederlander van het jaar en de mens van het jaar.

Deze column is veel te kort om de de oogst van één enkele dag op te sommen – als ook de provinciale en gemeentelijke lijstjes worden meegerekend. Het land denkt in lijstjes.

Zolang het gaat om duidelijk meetbare prestaties – de snelste, hoogste, duurste, drukst bezochte – gaat is het geen probleem. Maar het overgrote deel is gebaseerd op pure willekeur.

Het vergelijken van de prestatie van een schaatser met een autocoureur is even onzinnig als die van een directeur van een soepfabriek met die van een makelaarskantoor. Ondernemerssuccessen, politieke verdiensten en theaterproducties zijn nu eenmaal onvergelijkbaar. Maar ze worden wel degelijk vergeleken door mensen die denken er verstand van te hebben (jury’s) – meestal een elitair groepje dat het aan mensen gunt die zo aardig zijn, die het zo moeilijk hebben gehad, die een gerenommeerde naam zijn of die gewoon een keer aan de beurt zijn. Het kan een opsteker zijn, maar soms ook een signaal om met een veer in de kont op te sodemieteren.

Na de jaarwisseling is de lijstjesregen niet voorbij. In een chaotische wereld wil iedereen ordening. Niemand kan alle films zien of alle boeken lezen, dus het is gemakkelijk dat er een Oscar is of een Libris Literatuur Prijs is. Maar het systeem is verkeerd. Als de criteria voor dergelijke beloningen onduidelijk zijn, leidt het tot demotivatie. In bedrijven is veel onderzoek gedaan naar het nut van het kiezen van werknemers van de week of van het jaar.

Werknemers die het om onduidelijke redenen nooit worden verkozen, zijn teleurgesteld. Ze worden gedemotiveerd of krijgen zelfs een burn-out – iets waarvan juist deze krant deze maand een thema van maakt. Cliché’s als ‘het was zijn beurt’, ‘ellebogenwerk’ of ‘slijmen’ klinken in het roddelcircuit. En de winnaar blijft in het ongewisse waar hij of zij het precies aan te danken heeft. Wie een keer is gekozen, weet ook vaak dat hij of zij voorlopig niet aan de beurt is. Ook arrogantie is een gevaar. Nogal eens verslikt de politicus van het jaar zich in het volgende jaar of gaat de ondernemer van het jaar bankroet.

In voormalige communistische landen leidden de uitverkiezingen van werknemers van het jaar tot gebrek aan innovatie, in Japan en China tot harakiri.

De lijstjescultuur moet een keer op de schop. Als het in 2019 niet meer lukt, moet 2020 maar een lijstjesloos jaar worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.