Maatschappelijke onderneming is onding

De nieuwe rechtsvorm maatschappelijke onderneming levert burgers alleen maar meer in plaats van minder problemen op

Frans de Graaf

Hoe is te voorkomen dat een thuiszorginstelling zoveel dure panden koopt dat deze bijna failliet gaat? Over dit soort vragen breken politici zich regelmatig het hoofd. Hun greep op zorg-, woon-, en onderwijsinstellingen is immers beperkt, terwijl er wel publieke of collectieve middelen naartoe gaan.

Schip
De afgelopen jaren hebben zich tal van incidenten voorgedaan zoals ziekenhuizen die bijna failliet gingen, een woningcorporatie die meende 200 miljoen euro in een monumentaal schip te moeten ‘investeren’ en islamitische scholen die fraudeerden met subsidiegeld.

Het kabinet komt voor de betreffende instellingen met een nieuwe rechtsvorm: de rechtspersoon voor de maatschappelijke onderneming. Het wetsvoorstel, overigens een oude CDA-wens, moet misstanden in de toekomst voorkomen.

Markt
Veel van de huidige problemen zijn te verklaren doordat de handel en wandel van instellingen geen ‘natuurlijke’ controle kent. Op de vrije markt zijn de consumenten de controleurs; in de publieke sector valt die taak toe aan de volksvertegenwoordiging. De non-profitinstellingen bevinden zich wat dat betreft in een vacuüm: de consument heeft beperkte keuzevrijheid, het parlement heeft niet veel zeggenschap.

De nieuwe rechtsvorm zal de kans op incidenten niet verkleinen maar juist vergroten. De autonomie van de instellingen wordt met het wetsvoorstel namelijk alleen maar vergroot. Vakministers hebben met het wetsvoorstel een middel om ‘hun’ sector niet open te stellen voor organisaties met een andere rechtsvorm.

Aanbod
Hierdoor zal geen pluriform aanbod ontstaan waarin verschillende soorten instellingen moeten dingen naar de gunst van de burger. De bestaande instellingen blijven dus hun macht behouden, terwijl de publieke en/of collectieve financiering in stand blijft. Het wetsvoorstel brengt zo een CDA-ideaal dichterbij: baas in eigen huis, het huis op kosten van de gemeenschap.

Het kabinet lijkt deze omissie overigens wel te onderkennen door in het wetsvoorstel een ‘Raad voor belanghebbenden’ op te nemen die als een tegenmacht moet gaan fungeren voor het bestuur en de toezichtsraad.

In de praktijk zal dit orgaan echter niet effectief blijken, al was het maar omdat het aan de instelling is te bepalen wie er wel en niet ‘belanghebbend’ zijn.

Kritisch
Coalitiepartij PvdA is opvallend kritisch over de nieuwe rechtsvorm; minister Plasterk heeft al te kennen gegeven de wet niet toe te passen op scholen (VK, 9 juli 2009). Het alternatief dat deze partij en de SP (zie het artikel van Agnes Kant van 13 juli op Forum) in petto hebben biedt echter evenmin soelaas. Zij willen meer overheidsinvloed. Maar meer regels en toezicht zullen niet leiden tot betere kwaliteit maar tot meer bureaucratie.

Hoe moet het dan wel? Bij het inrichten van semipublieke sectoren moet niet de instelling of de overheid het vertrekpunt zijn maar de burger. Het gaat erom dat burgers de mogelijkheid hebben hun onderwijs-, zorg- en woondiensten naar eigen keuze vorm te geven. Dat kan concreet door persoonsgebonden of -volgende budgetten.

Onafhankelijke geschillencommissies moeten bindende uitspraken kunnen doen als burgers zich onvoldoende gehoord voelen. Als de burger écht aan het roer staat zal dat resulteren in een kwalitatief hoogwaardige en mensgerichte dienstverlening.

Ruimte
Instellingen moeten vervolgens de ruimte hebben op de voorkeuren van de burger in te spelen. Concreet betekent dit minder overheidssturing, vrije toetreding én vrije keuze van rechtsvorm. Deze autonomie geldt nadrukkelijk ten opzichte van de overheid maar niet ten opzichte van de burger. Die moet juist de sturende kracht zijn.

De overheid moet zich beperken tot wat haar verantwoordelijkheid is: het borgen van de kwaliteit (uit te voeren door de inspectie) en het toezien op een rechtmatige besteding van publieke en collectieve middelen.

Voor het verlenen van kwalitatief goede dienstverlening bieden bestaande instrumenten, waaronder de stichting, de vereniging en de Besloten Vennootschap, voldoende mogelijkheden. Een nieuwe rechtspersoon is niet nodig, zelfs onwenselijk omdat de zelfbeschikking van de burger erdoor in het geding komt. De rechtsvorm maatschappelijke onderneming ontneemt burgers een pluriform aanbod en zet bovendien de deur open naar nieuwe schandalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden