Column René Cuperus

Maatschappelijke bewegingen leveren zuurstof voor de politiek

Politieke partijen zijn uit, bewegingen zijn hot. Een politieke partij doet zich tegenwoordig het liefst voor als zogenaamd flitsende beweging. Geen saaie partijbijeenkomsten vol baantjesjagers, vergadertijgers of complex debat, maar festivals en single issues. GroenLinks heeft haar meetups en Kantinetour voor niet-leden sympathisanten. De SP kent een schaduworganisatie ‘Tijd voor Rechtvaardigheid’ waar je ‘Vriend voor Rechtvaardigheid’ kan worden. Tekenend: ook de nieuwe CDA-voorzitter Rutger Ploum verklaarde het CDA ‘weer te willen laten bruisen door de partij kenmerken van een beweging te geven’.

We leven in een spannende overgangstijd. Het voelt minder saai en onbeweeglijk aan als, pakweg, tien jaar geleden. Toen werd er hardop geklaagd: waar blijft het politiek engagement, met name van de jongere generaties? Wat zijn die stil en passief! Dat horen we nu nergens meer.

Dat we in een roerige transitie zitten, is vooral te merken aan het aantal politiek-maatschappelijke bewegingen dat de kop opsteekt. We hebben zojuist twee verse bewegingen onder onze ogen zien ontstaan: de opstand van de gele hesjes en de opmars van de klimaatbeweging. De beweging van de gele hesjes, eigenlijk alleen in Frankrijk, wil niets weten van de bestaande oppositiepartijen, maar zichzelf teweer stellen tegen president Macron. Die was nota bene zelf aanvoerder van de vernieuwingsbeweging La République en marche! (LREM), die het traditionele politieke partijenbestel in Frankrijk wegblies. In Parijs staat beweging tegenover beweging.

Vermoedelijk waren we onlangs getuige van het opstaan van de klimaatgeneratie, de schoolspijbelaars die zich, samen met Urgenda, aan het hoofd van de klimaatbeweging hebben gesteld. Nog niet te zeggen valt of dit een blijvende beweging is, maar daar heeft het wel alle schijn van. Geëngageerde massa-samenkomsten kunnen een grote (generatie)vormende werking hebben, zoals eerder de anti-Vietnamdemonstraties voor de babyboomgeneratie of de anti-kruisrakettendemonstraties in de jaren 80.

Niet elke beweging is even succesvol. De Occupy-beweging, de internationale protestbeweging tegen onrechtvaardige globalisering en ‘de macht van de 1 procent’, had even het momentum in financiële crisistijd maar verdween daarna weer uit zicht. De anti-establishmentbeweging van het nationaal-populisme – van Brexit tot Orban – zou weleens de meest dominante tegenbeweging van deze tijd kunnen zijn, al wint ook de anti-populismebeweging, vooral in de gedaante van groene partijen, aan kracht.

Politiek-maatschappelijke bewegingen ontstaan op een kantelpunt in de tijd. Als zich nieuwe thema’s aandienen, of wanneer de bestaande politiek thema’s taboeïseert of negeert. Bewegingen willen iets in beweging zetten, agenderen wat nog niet of onvoldoende geagendeerd wordt, mensen mobiliseren.

Er zijn bewegingen in alle soorten en maten, en er bestaat een complexe wisselwerking tussen politieke partijen en bewegingen. Zo heb je bewegingen binnen politieke partijen, zoals de Tea Party-beweging in Amerika of Momentum binnen de Britse Labour Party. Er zijn partij-overschrijdende bewegingen: Aufstehen van Sahra Wagenknecht op links in Duitsland, of Code Oranje of Vrij Links in Nederland. Er zijn bewegingen die partij en kieslijst worden, zoals Berlusconi’s Forza Italia en de Vijfsterrenbeweging in Italië of En Marche in Frankrijk. Meer buitenpolitiek zijn er de MeToo-beweging of de anti-Zwarte Pietenbeweging.

Traditionele politieke partijen zijn vaak zelf gestolde bewegingen. Zo is de sociaal-democratie ontstaan als politieke arm van de arbeidersbeweging, met een sleutelrol voor de vakbeweging. En komt de christen-democratie voort uit de emancipatiebeweging van katholieken en ‘kleine luyden’. In de jaren 70 werden progressieve partijen gevoed door sociale bewegingen: de vrouwenbeweging, de homobeweging, de anti-kernenergiebeweging, de vredesbeweging. Niet de partijen maar die bewegingen belichaamden de Progressieve Tijdgeest.

Er is een verschil tussen bewegingen die door partijen zelf worden opgericht, waarmee zij zich vermommen als marketingtruc om nieuwe leden te winnen of als campagne-machine, en bewegingen die vanuit de samenleving zelf ontstaan en een politieke stem zoeken. Zulke bewegingen zijn een signaal van onderhuidse stromen, aankondigers van politieke verandering.

In een samenleving waarin zo bedroevend weinig mensen lid zijn van politieke partijen, zijn bewegingen van burgers van buiten partijen van democratisch levensbelang. Partijen zijn te diep in de technocratische staat gekropen, meer staatsorganen dan vrije burger-organisaties. Bewegingen leveren dan zuurstof voor politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden