Opinie Samenstelling zorgpakket

Maak pijnlijke keuzes in de zorg samen met burgers

Er is een brede maatschappelijke discussie nodig over de samenstelling van het zorgpakket.

Koning Willem-Alexander en minister De Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport tijdens een werkbezoek aan het Sint Elisabeth Verpleeg- en Gasthuis (EVG) in Amersfoort. Beeld ANP

Openhartig beschrijft Wouter Bos zijn worstelingen en onvermogen, eerst als politicus en later als ziekenhuisbestuurder, bij het maken van keuzes in de zorg (Opinie, 13 oktober). Zijn besluiteloosheid, en die van zijn collega’s, leidt tot knellende budgetten en toenemende werkdruk elders in de zorg. Bos stelt hardop de vraag wie er dan wel noodzakelijke keuzes durft te maken.

Dit lijkt mij niet de juiste vraag – in ons bestuurlijk stelsel is het natuurlijk de taak van politici en bestuurders deze keuzes te maken. De vraag dient zich veeleer te richten op de kern van het probleem, en dat is het lage maatschappelijk draagvlak voor dit soort maatregelen. De besluitvorming rondom Orkambi voor de behandeling van taaislijmziekte liet dit haarfijn zien. Na een negatief advies van Zorginstituut Nederland was de druk op de minister groot om deze medicatie toch te vergoeden. Patiënten deden hun verhaal in de media en meer dan honderdduizend mensen tekenden een online petitie. Uiteindelijk werd het medicijn, na geheime prijsafspraken met de fabrikant, toch toegelaten tot het basispakket. Met andere woorden: zolang de publieke opinie zich bij elk voorgenomen besluit tegen de minister keert, is het lastig dit daadwerkelijk door te voeren. De centrale kwestie is dus veeleer: hoe kunnen we ervoor zorgen dat de Nederlandse burger bepaalde keuzes aanvaardt?

Een belangrijke stap hierbij is het nauwer betrekken van de burger bij pakketbeslissingen. Dit met de eenvoudige gedachte dat als keuzes beter aansluiten bij de voorkeuren van de burgers, zij die dan eerder accepteren. Maar ook vanuit de verwachting dat, als de burger betrokken is, dit leidt tot meer begrip voor besluiten. Een flinke uitdaging hierbij is, zoals Bos ook aangeeft, dat burgers vaak inconsistent zijn in hun uitingen. Enerzijds eisen ze van de politiek betere zorg, terwijl ze anderzijds klagen over de oplopende zorgpremies.

Afgelopen jaar zijn wij deze uitdaging aangegaan en hebben wij het burgerforum ‘Keuzes in de zorg’ opgericht. In dit wetenschappelijk experiment, op initiatief van Radboud-umc, Erasmus Universiteit en Radboud Universiteit, discussieerden 24 burgers uit alle lagen van de samenleving gedurende drie weekenden over deze keuzes.

Het blijkt dat goed geïnformeerde burgers zich meer bewust zijn van de complexiteit van keuzes in de zorg. Daarnaast zijn ze overtuigd geraakt van de noodzaak keuzes te maken omdat het beschikbare budget voor zorg beperkt is. En hoe lastig ze het ook vinden, ze spreken zich wel uit over waar gesneden kan worden. Zij dragen hierbij concrete criteria en voorbeelden aan, als leidraad voor de politiek om te bepalen welke zorg vergoeding verdient.

Zo vinden deelnemers het onvermijdelijk dat kosten van behandelingen een rol spelen bij beslissingen. ‘We moeten de kosten afwegen tegen de baten. Doen we dat niet, dan is het hek van de dam’, stelt een van de deelnemers. Een ander meent: ‘Er moeten keuzes gemaakt worden, helaas, anders hou je niks over voor de rest. Eerst was ik altijd van ‘je moet iedereen helpen’, en dat vind ik nog steeds wel, maar soms kan dat gewoon niet omdat er geen geld voor is.’

Ook spreekt men de medemens aan op de eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid, zodat zorg alleen wordt gebruikt als het echt nodig is. Zo geldt voor een maagverkleining: pak eerst de ongezonde leefstijl aan die in de meeste gevallen het probleem van overgewicht veroorzaakt. En goedkope medicatie als vitaminesupplementen kunnen de meeste mensen zelf betalen.

Ook is het forum kritisch over behandelingen die niet medisch noodzakelijk zijn, zoals cosmetische gebitscorrecties. Om ongepast gebruik van zorg te voorkomen, vindt men dat patiënten bij bepaalde aandoeningen de eerste behandelingen zelf moeten betalen, zoals bij fysiotherapie. Deelnemers zijn daarentegen sterk solidair met patiënten die getroffen worden door een ernstige ziekte. Het burgerforum leverde zestien criteria op voor het maken van keuzes.

Dit experiment laat zien dat, indien burgers goed geïnformeerd zijn, er draagvlak is voor lastige keuzes in de zorg. Maar het laat ook zien dat vergroting van maatschappelijk draagvlak onder alle Nederlanders een flinke investering vereist. De politiek dient hierin het voortouw te nemen. Goed nieuws is dat Zorginstituut Nederland onlangs heeft aangekondigd burgers te laten participeren in zijn besluitvorming.

Maar er is meer nodig. Bijvoorbeeld een brede maatschappelijke discussie over de samenstelling van het zorgpakket, of burgerschapsvorming via onderwijs op middelbare scholen. Zo durven politici en bestuurders als Bos straks wellicht wel pijnlijke keuzes te maken, omdat die op meer begrip kunnen rekenen van de burger. 

Rob Baltussen is hoogleraar gezondheidseconomie aan het Radboudumc te Nijmegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.