Maak kosten medicatie kanker bespreekbaar

De opkomst van peperdure medicijnen maakt een debat noodzakelijk over de verdeling van zorggelden.

Een patiënt wordt voorbereid op bestralingstherapie in een kliniek in Darmstadt, Duitsland Beeld Science Photo Library

Kankerbehandeling 'op maat' komt eraan. Medisch-wetenschappelijk onderzoek zal het binnenkort mogelijk maken om voor elke afzonderlijke patiënt te bepalen welke behandeling de meeste kans van slagen heeft in zijn of haar individuele geval van kanker. Momenteel wordt bij de behandeling uitgegaan van de 'gemiddelde kankerpatiënt', met als gevolg dat de behandeling van bijvoorbeeld borstkanker bij een deel van de patiënten aanslaat en bij een deel niet.

Erfelijke verschillen in het dna van hun tumorcellen verklaren ten minste gedeeltelijk waarom kanker-patiënten veelal onvoldoende reageren op de ontvangen behandeling van hun kanker.

Olaparib is een nieuw middel dat in Nederland momenteel geregistreerd is voor de behandeling van patiënten met een bepaalde vorm van eierstokkanker. Het grijpt aan op een mutatie in een BRCA-gen, een specifieke fout die maakt dat breuken in het dna niet meer worden hersteld, met ongeremde celdeling als gevolg. Met olaparib kunnen de gevolgen van dat gendefect mogelijk worden aangepakt. Olaparib geneest niet, maar kan extra levensduur opleveren. Het middel is niet geregistreerd voor de behandeling van andere typen kanker waarbij BRCA-genmutaties ook kunnen voorkomen. Olaparib is daarmee niet beschikbaar voor bijvoorbeeld borstkankerpatiënten met dezelfde fout in hun tumorcellen, terwijl ook zij er baat bij zouden kunnen hebben.

De media berichten van tijd tot tijd over de manmoedige pogingen van wanhopige patiënten en hun behandelaars om nieuwe kankermedicatie ook voor niet-geregistreerde kankertypen beschikbaar te krijgen. Artsen hebben weliswaar de mogelijkheid incidenteel medicatie toe te passen voor aandoeningen of ziekten waarvoor geen registratie heeft plaatsgevonden (het zogenoemde off-label voorschrijven), maar bij nieuwe kankermedicatie gebeurt dat zelden. Ziekenhuizen moeten deze doorgaans dure geneesmiddelen namelijk uit eigen zak betalen en daar voelen zij weinig voor als hun werkzaamheid onzeker is.

Op hun beurt lopen de fabrikanten van de middelen niet warm voor het steeds opnieuw opzetten en uitvoeren van kostbare en tijdrovende studies ten behoeve van de afzonderlijke registratieprocedures. Dat oncologen en ziekenhuizen onlangs fabrikanten tot vrijgave van middelen als olaparib hebben bewogen, om structureel off-label te kunnen voorschrijven, is nieuws dat dan ook door velen met instemming werd begroet.

Er is één maar. De behandeling van eierstokkanker met olaparib kost in Nederland maar liefst 5.000 euro. Per maand, welteverstaan. Mocht het middel ook voor andere, 'niet-geregistreerde' kankertypen enigszins effectief blijken, dan is dat niet voor iedereen goed nieuws.

De druk om het middel collectief te vergoeden voor de behandeling van andere groepen van kankerpatiënten zal in dat geval nauwelijks te weerstaan zijn. Anders dan patiënten met andere ziekten of aandoeningen hebben kankerpatiënten weinig tijd om te wachten. Dikwijls gaat het om patiënten die met de bestaande behandelmethoden nog slechts korte tijd te leven hebben. Olaparib, dat op deze manier in de collectief gefinancierde zorg dreigt te rommelen, is maar een van de nieuwe medicijnen tegen kanker. In de nabije toekomst zullen er nog veel meer volgen. En de gevolgen voor het budget zullen enorm zijn.

In Nederland geven wij nog steeds relatief weinig uit aan de behandeling van kanker. Door het veelal korte beloop van de ziekte zijn de totale uitgaven vooralsnog redelijk beperkt gebleven, ondanks de vaak peperdure behandelingen. De verwachting is echter dat de kosten van de behandeling van kanker snel zullen inlopen op die van andere ziekten en aandoeningen. Aan dure oncolytica werd in 2013 al meer dan 500 miljoen euro uitgegeven, tegen minder dan 100 miljoen in 2003.

Iedereen voelt mee met een wanhopige patiënte met alvleesklierkanker, die in een dagblad haar beklag doet over de onbereikbaarheid van een medicijn (olaparib) dat haar laatste redmiddel zou kunnen zijn. Geen enkele lezer zal haar dat middel misgunnen. En het is alleen maar juist dat de behandelaar niet kijkt naar de kosten die daarmee gemoeid zouden zijn. Dat zouden wij niet willen, dat is zijn rol niet. Het probleem is echter dat eigenlijk niemand deze rol wél vervult, althans niet in ons huidige zorgstelsel.

Rechtvaardigheid is een waarde die zich bevindt aan de koude zijde van het spectrum van morele waarden. Ook in de zorg. Zelfs als wij allen in staat en bereid zouden zijn om (veel) meer zorgpremie te betalen, dan nog zal er onvoldoende zorg zijn om iedere patiënt te geven wat hij echt nodig heeft. De vraag naar effectieve gezondheidszorg overtreft het aanbod nu eenmaal altijd. Wat uitgetrokken wordt voor de zorg van de een, zullen anderen niet krijgen. Hun lijden heeft geen gezicht. Maar daarmee is niet gezegd dat het niet bestaat. En ook is daarmee allerminst gezegd dat de impliciete keuze om patiëntgroepen met andere aandoeningen of ziekten dan kanker de benodigde gezondheidszorg te onthouden rechtvaardig is.

Gezondheidszorg is een schaars goed en als alle schaarse goederen leent het zich voor rechtvaardige verdeling. In een volwassen stelsel begint verdeling van gezondheidszorg niet met handig, op sentiment inspelend lobbywerk, maar met een publiek debat over de redelijke criteria die expliciet rechtvaardigen welke patiëntgroepen niet voor collectief gefinancierde zorg in aanmerking komen.

Martin Buijsen is hoogleraar recht & gezondheidszorg, Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.