ColumnGeorge van Hal

Maak kennis met het enige levende wezen dat zijn dna niet kan kopiëren

null Beeld

Een paard, een bacterie, een mens, een vogelbekdier… noem een levend wezen, en hij kan het: zijn eigen genetische informatie kopiëren. Zonder ‘dna-replicatie’, zoals dat in vakjargon heet, stort het bouwwerk van het leven als een kaartenhuis in elkaar. Wil je een nieuwe cel produceren? Je haar laten groeien? Of, ook best essentieel: je voortplanten en kinderen maken? Dan moeten cellen achter de biologische schermen hun dna kunnen uitlezen en kopiëren.

Vandaar dus dat biologen nogal vreemd opkeken toen ze ontdekten dat ééncellig wezentje Carpediemonas membranifera dat trucje niet leek te beheersen. Althans: toen ze zijn dna gingen uitlezen ontbraken de kenmerkende genen die dat hele kopieerproces moeten aanzwengelen en in goede banen moeten leiden. ‘Ik was stomverbaasd’, zei onderzoeker Dayana Salas-Leiva (Dalhousie University) daarover tegen populairwetenschappelijk weekblad New Scientist.

Ze was zelfs zó verbaasd dat ze het hele onderzoek nog maar eens dunnetjes overdeed. Een jaar lang bracht ze met haar collega’s het genoom van het wezentje opnieuw in kaart, in de overtuiging dat ze die ontbrekende genen ditmaal wel zouden zien. Toch leverde al dat monnikenwerk uiteindelijk hetzelfde resultaat op, zo schrijven ze in een voorpublicatie van hun onderzoek. ‘Tot op de dag van vandaag kan ik die genen niet vinden’, aldus Salas-Leiva.

Als wat de onderzoekers beweren klopt, is C. membranifera het enige bekende levende wezen met celkern dat die gezochte genen níet heeft. Sterker nog: het kunnen kopiëren van genetische informatie is zo’n essentieel onderdeel van het leven dat wetenschappers die in het lab knutselen aan nieuwe, synthetische levensvormen zulk kopieergedrag als één van de belangrijkste eigenschappen hanteren die bepalen wanneer hun knutselwezens levensvatbaar zijn.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Ook bij weekblad New Scientist, dat het nog niet door vakgenoten beoordeelde artikel als eerste medium opviste uit artikeldatabank BioArxiv, zal men zich daarom wel even achter de spreekwoordelijke oren hebben gekrabd. Voor de zekerheid klopten ze dus ook nog even aan bij Vladimír Hampl (Charles University in Tsjechië), zelf niet bij het onderzoek betrokken, en vroegen hem wat híj dan van deze bizarre ontdekking vond. ‘Ik geloof het resultaat wel’, zei hij daarop, mede omdat de onderzoekers het genoom volgens hem wel erg uitvoerig hebben bestudeerd.

Overigens ontbreekt niet de héle machinerie waarmee wezens normaliter hun DNA kopiëren. De zogeheten polymerases, eiwitten die tijdens het kopiëren daadwerkelijk nieuw DNA máken, zijn wel aanwezig. Alleen: zonder de genen die toezicht houden, zijn dergelijke eiwitten niet zoveel waard.

Wat doet dit bijzondere wezentje dan als ‘ie zich wil voortplanten? Het meest voor de hand liggende antwoord: stiekem toch DNA kopiëren, maar dan op een totaal andere manier. ‘We staan perplex’, zegt Salas-Levia.

Voor leven dat zich onthutsend buitenaards gedraagt, hoeven we voorlopig dus nog niet naar andere planeten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden