Opinie

Literatuur gaat altijd over je verplaatsen in een ander. Wie daaraan tornt is gevaarlijk bezig

De commotie die ontstond over de vertaling van Amanda Gorman door Marieke Lukas Rijneveld heeft scherpe kantjes, betoogt chef Boeken van de Volkskrant, Wilma de Rek.

Marieke Lucas Rijneveld tijdens het Boekenbal in Internationaal Theater Amsterdam, het traditionele openingsbal op de vooravond van de Boekenweek. Beeld ANP
Marieke Lucas Rijneveld tijdens het Boekenbal in Internationaal Theater Amsterdam, het traditionele openingsbal op de vooravond van de Boekenweek.Beeld ANP

Mensen met een normaal leven zal de commotie rond Marieke Lucas Rijneveld (u weet wel, die leuke jonge dichter/schrijver die de International Booker Prize won met haar in het Engels vertaalde roman De avond is ongemak) wellicht aanvankelijk zijn ontgaan. Die mensen lazen afgelopen dinsdag dat uitgeverij Meulenhoff de vertaalrechten had verworven van het werk van Amanda Gorman (u weet wel, die leuke jonge spoken word-artiest die bij de inauguratie van Joe Biden zoveel indruk maakte met haar gedicht The Hill We Climb) en dat Marieke Lucas Rijneveld de vertaling voor haar rekening zou nemen.

Misschien zullen ze bij het horen van dat nieuws even hebben geglimlacht, omdat ze zich herinnerden dat Marieke Lucas Rijneveld na het winnen van de International Booker Prize in een interview met de Volkskrant zei dat haar Engels vrij matig is - ze grapte dat ze zich een beetje de Louis van Gaal van de Nederlandse letteren voelde - en dat ze zo blij was met haar vertaalster Michele Hutchison. Kan iemand die het Engels niet tot in de puntjes beheerst The Hill We Climb vertalen? Ach jawel, het is geen heel ingewikkeld gedicht en Rijneveld zal bovendien het nummer van Michele Hutchison nog wel in haar telefoon hebben. Het echte werk zit hem erin dat van die naar het Nederlands overgezette woordjes vervolgens opnieuw poëzie moet worden gemaakt, swingende, pakkende, aansprekende poëzie. En daar is Marieke Lucas Rijneveld, winnaar van de C. Buddingh’-prijs voor haar poëziedebuut Kalfsvlies en van de Ida Gerhardt Poëzieprijs voor haar tweede bundel Fantoommerrie, toevallig een meester in.

Commotie

Leuk, zullen die mensen hebben gedacht, en ze namen zich voor het boekje eind maart te kopen. Daarna gingen ze weer verder met hun normale leven. Tot ze vrijdagmiddag opeens vernamen dat Marieke Lucas Rijneveld vanwege de ontstane commotie de vertaalopdracht heeft teruggegeven.

Er is wel vaker sprake van commotie die mensen met een normaal leven ontgaat. Commotie die zich afspeelt in een wereld die voornamelijk uit schermpjes bestaat, waarachter een klein groepje kwaaiige types elkaar zit op te stoken. Het gaat mis als de echte wereld de schermpjeswereld groot maakt. Dat gebeurt vaak, zo ook vrijdag, toen mode-activiste Janice Deul van de opinieredactie van deze krant een hele pagina kreeg om uit te leggen waarom Marieke Lucas Rijneveld het werk van Amanda Gorman niet mag vertalen. Wat tot dan geneuzel in de marge van de social media was, werd ineens een serieuze vraag: kan een non-binair iemand met een lichte huidskleur een gedicht vertalen van een binair iemand met een donkere huidskleur?

Op die vraag kun je allerlei antwoorden geven; ‘ja’ lijkt mij het meest voor de hand liggende. Als Amanda Gorman was gevraagd het werk van Marieke Lucas Rijneveld te vertalen en iemand had geroepen dat zij daar niet toe in staat was omdat ze zwart is, zou de wereld te klein zijn. En terecht. Wie mensen reduceert tot lid van een groep op basis van hun huidskleur of gender, doet aan racisme en discriminatie.

Identiteit

Mensen zijn ingewikkelde wezens, allemaal met een iets andere kleur, sekse en geaardheid. Die kleur, sekse en geaardheid maken deel uit van hun identiteit, maar zijn er niet bepalend voor. Eeuwenlang werden ze wél bepalend gevonden, met gruwelijke gevolgen als slavernij, vrouwenmishandeling, onderdrukking van homo’s, noem de hele riedel maar op. Dat daarover fel wordt gedebatteerd, is volkomen terecht. Maar het doel van dat debat zou overbrugging van uiterlijke verschillen tussen mensen moeten zijn, niet benadrukking ervan. ‘We close the divide because we know, to put our future first, we must first put our differences aside’, schrijft Amanda Gorman: We dichten de kloof, omdat we weten dat we, om onze toekomst voorop te kunnen zetten, eerst onze verschillen moeten overwinnen.

Literatuur gaat altijd over je verplaatsen in een ander. Het is er de kern van. Alle schrijvers mogen over alle onderwerpen schrijven. En de producten van hun verbeeldingskracht mogen door alle vertalers worden omgezet in een andere taal. Wie daaraan tornt, is gevaarlijk bezig.

Overigens was Amanda Gorman zelf heel blij met de keuze voor Marieke Lucas Rijneveld.

Wilma de Rek is chef van de redactie Boeken van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden