Links kan rechts niet rechts inhalen

Het is twijfelachtig of omarming van conservatieve ideeën leidt tot een wederopstanding van links, betoogt Addie Schulte

Sybrand Buma (CDA), Jesse Klaver (GroenLinks), Lodewijk Asscher (PvdA), Alexander Pechtold (D66) en Thierry Baudet (FvD). Beeld -

Links moet het nationalisme niet overlaten aan rechts. Met die boodschap richtte Femke Halsema zich in haar essay Macht en verbeelding tot haar geestverwanten. Ze is niet de enige vertegenwoordiger van links die ideeën met een conservatieve strekking wil overnemen. PvdA-leider Lodewijk Asscher pleit voor ‘progressief patriottisme’. Zijn partijgenoot Wilmar Bolhuis stelt dat partijen als de PvdA en de SP zich moeten richten op breed levende zorgen over integratie, veiligheid en fraude met uitkeringen. De middenklasse haakt volgens Bolhuis af omdat ze niet solidair wil zijn met ‘onverbeterlijke straatschoffies’ en ‘mensen met onderdrukkende culturele gebruiken’.

Dit zijn tekenen van een breder verschijnsel: de progressieve omarming van conservatieve ideeën. Dat is het spiegelbeeld van The conservative ­embrace of progressive values, de titel van het knappe proefschrift waarop socioloog Merijn Oudenampsen promoveerde. Zijn stelling is dat conservatieve politici progressieve waarden, zoals vrouwen- en homo-emancipatie, hebben overgenomen en als nationale waarden hebben herverpakt. Ze gebruikten die om islamitische migranten mee te bekritiseren. En ze verwijten progressieven die waarden onvoldoende te verdedigen. Twee vliegen in één klap.

Waarom zou links niet hetzelfde doen? Het overnemen van ideeën is niet nieuw. Op economisch en financieel gebied volgde de PvdA jarenlang een tamelijk liberale koers. Nu is op sociaal-cultureel gebied een nieuwe fase gaande, mede door de polarisatie rond identiteitspolitiek en de benarde positie van links.

Maar zonder risico is dat niet. Want wat is het onderscheid? Het pleidooi van Asscher voor ‘progressief patriottisme’ leidde tot een voorstel om migratie uit Oost-Europese landen te beperken en banen van Nederlanders te beschermen. Migratie en jihadistische terreur noemde hij in één adem.

Het betoog van Halsema is theoretischer. Zij wil een progressief label op nationalisme plakken, door te wijzen op het erfgoed van de jaren zestig en als toegift het homohuwelijk. Maar net bij als andere nationalisten is haar geschiedbeeld selectief. Is het homohuwelijk kenmerkend voor ons recente verleden of Dutchbat in Srebrenica? De moorden op Theo van Gogh en Pim Fortuyn of de overwinning van het vrouwenvoetbalteam?

De structuur van haar betoog is dezelfde als dat van premier Balkenende die de VOC-mentaliteit als voorbeeld aanriep. We hebben iets groots gedaan en dat kunnen we weer doen, is de boodschap. Make The Netherlands great again! Die nationale trots straalt tevredenheid uit over iets wat ‘wij’ bereikt hebben en anderen niet of pas later. Dat bracht Pim Fortuyn zo welsprekend onder woorden. Hij had geen zin om de vrouwen- en homo-emancipatie over te doen. Daarmee kon hij de ‘achterlijke’ moslimcultuur bekritiseren.

Halsema gebruikt het idee van een tolerant en progressief Nederland om uit te halen naar identiteitsactivisten die volgens haar te makkelijk het verwijt van racisme hanteren, tegen ‘defaitistisch links’ dat niet trots genoeg is op wat bereikt is en tegen rechtse ondergangsdenkers. Nationalisme is ook bij haar een middel om onderscheid aan te brengen.

Bolhuis gaat verder. Hij wil ‘culturele zekerheid’ bieden om duidelijk te maken wat mag en niet mag. Maar de democratische rechtsstaat en de wet bepalen dat al. Daarbuiten is er discussie mogelijk over zaken die wel of niet gewenst zijn en die wordt voortdurend gevoerd. Zekerheid zou verstikkend en conserverend werken.

Het is te betwijfelen of links met deze strategie succes kan boeken. ­Asscher is het nog niet gelukt. De manoeuvre leidt vooral in linkse kringen tot discussie en onenigheid. Kijk maar hoe Halsema de nationale trots gebruikt in een intern-linkse discussie. Het nationalistische verhaal zal ook altijd spanningen blijven opleveren met de Europese en mondiale idealen, waar partijen als de PvdA en GroenLinks lastig helemaal afscheid van kunnen nemen. 

Addie Schulte is journalist en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.