Leven we echt in een angstcultuur?

Foto de Volkskrant

'Als hier nu een vrouw in boerka binnenkomt, denken wij niet: waarom draagt die vrouw zulke rare kleren? Waar zou ze vandaan komen? Nee, we denken: zou die vrouw geen bomgordel onder haar boerka dragen? Zover is het al gekomen.' Deze woorden zijn van Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie en angstspecialist.

Meestal stop ik met lezen zodra iemand de wij-vorm gebruikt, want het is altijd lelijk en meestal wordt met zo'n 'wij' precies het tegenovergestelde bedoeld, namelijk 'jullie'. Als je ergens hoort dat 'wij' tegenwoordig niet meer weten wat lekker is, kun je er rustig van uitgaan dat de spreker zelf daarop juist een zeldzame uitzondering is, en precies kan (en zal) uitleggen waarom aardappels vroeger nog écht naar aardappel smaakten.

Maar Denys begint het interview over 'onze' angstcultuur juist met wat anekdotes over zijn eigen angsten: hij is zenuwachtig over de uitvoering van zijn theaterstuk en is bang zijn boek over angst te publiceren. Zo lijkt hij dus echt 'wij' te bedoelen als hij zegt dat 'wij' allemaal veel te bang zijn. Maar hoe zit het dan met die boerka? Denkt Denys echt bij elke boerka dat er een bom onder zit? Nee, natuurlijk niet. Hij verkondigt al jaren dat het verkeer véél gevaarlijker is dan terrorisme, dus deze 'wij' moet toch gewoon een vermomde 'jullie' zijn: júllie hebben irrationele vooroordelen, ik niet.

Zijn beweringen ('we zijn bang voor de angst zelf') wisselt Denys af met herkenbare voorbeelden, maar het verwarrende is dat die voorbeelden steeds geen enkel bewijs vormen voor de beweringen. Om aan te tonen dat de huidige angstcultuur nieuw is, iets van de laatste twintig jaar, zegt hij bijvoorbeeld: 'Onze kinderen mogen tot de hoek van de straat lopen, onze overgrootouders wandelden toen ze klein waren rustig naar een dorp verderop.'

Interessant, maar is het wáár? Over welk dorp gaat dit? Is het verkeer daar niet gewoon erg toegenomen? Toen ik klein was, bijna dertig jaar geleden, waren we al doodsbang voor kinderlokkers. En heel vroeger had je toch ook heksen? Het klinkt misschien als haarkloverij, maar bij zo'n cruciaal punt in het betoog van de angstprofessor had ik toch op meer gehoopt dan wat touwtje-uit-de-brievenbus-emotie.

De grote schuldigen van Denys' angstcultuur zijn de media. Angst verkoopt namelijk, en dus maken de media ons de hele dag bang. Met slecht nieuws en zo. En dat is waar de mensen tegenwoordig al hun informatie vandaan halen, volgens Denys. Bijgaande anekdote: 'Ik las een stuk over Amerikaanse jongeren in de jaren zestig. Het ging over bezittingen die destijds belangrijk voor ze waren. [...] Op nummer twee stond: 'Mijn encyclopedie'. Wie heeft er tegenwoordig nog een goede encyclopedie in huis? We halen onze informatie van Google, uit kranten, van sites. Mensen kijken naar Freek Vonk bij DWDD en denken dat ze weten wat biologie is.'

Denys (bekend van DWDD) laat hier (in een krant) even buiten beschouwing dat er op internet een tamelijk bekende website bestaat die Wikipedia heet, met veertig miljoen lemma's in 299 talen, die qua betrouwbaarheid de Encyclopaedia Britannica benadert. En dat Wikipedia véél meer gelezen wordt dan welke papieren encyclopedie in het verleden dan ook. Zeker door jongeren.

Het lijkt alsof Denys domweg heeft besloten dat de media een angstcultuur hebben geschapen, en nu in werkelijk alles wat daar ook maar vagelijk mee lijkt te kloppen, een bevestiging ziet van zijn gelijk. 'Confirmation bias' wordt dat genoemd, al mag je volgens Wikipedia ook gewoon 'tunnelvisie' zeggen.

Tijdens het interview blijkt trouwens hoe makkelijk de inzichten van Denys ontstaan. Na een wonderlijke #MeToo-anekdote over de handtastelijkheden van een huisvriend waar zijn vrouw niks van durft te zeggen, verklaart hij opeens: 'Dat heeft te maken met de waarheid. Dat verzin ik nu ter plekke, maar het is wel zo: wij zijn bang voor de waarheid.'

Zo gaat dat dus. Een gloednieuwe angst voor ons allemaal, à la minute verzonnen door Damiaan Denys. En hij gaat meteen verder: 'Elke waarheid komt als een verrassing. Elke waarheid is harder dan datgene wat we denken dat waar is. We zijn niet zo goed in waarheden.'

Correctie: een majesteitelijk 'we' kan af en toe best mooi zijn.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.