Let's talk about sex - maar dan wel op een goede manier

#MeToo roept veel weerstand en wantrouwen op. Jammer, vindt Esma Linnemann, want dit is een uitgelezen kans om op een constructieve manier met elkaar in gesprek te gaan.

Vrouwen en seks in onze samenleving. Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos/ HH

Toen ik 13 was en opereerde in het schimmige veld tussen kind zijn en vrouw worden, had het raptrio Salt-n-Pepa in Nederland een grote hit met Let's Talk About Sex. Het nummer stond in Nederland drie weken op nummer één, totdat Gordon de vrouwengroep van de troon stootte met de betrekkelijke evergeen Kon ik maar even bij je zijn.

Ik zie nog het beeld voor me van het klassenfeest, waarop mijn pukkelige leeftijdsgenoten onder het schijnsel van een ingehuurde discolamp meedansten en -zongen:

Let's talk about sex, baby

Let's talk about you and me

Let's talk about all the good things

And the bad things that may be

Later begreep ik dat Salt-N-Pepa ook een alternatieve versie van het nummer had uitgebracht, onder de titel: Let's Talk About Aids. Wellicht hadden wij tweedeklassers iets minder vrolijk meegeswingd op die versie, maar Let's Talk About Sex had een vrolijke uitwerking op ons. Misschien kwam het door de opgeruimde, ondeugende toon, of het Python-gevoel dat het liedje opriep, het tik-tik-tik-moment vlak voordat de karretjes naar beneden denderen. Seks! Het zou vast allemaal heel erg leuk worden, en alles was reuze bespreekbaar. Als het je niet bevalt, dan zeg je het gewoon!

Nu ik een volwassen vrouw ben, moet ik constateren dat praten over seks helemaal niet zo makkelijk is als de rapgroep het deed voorkomen. Jullie hebben gelogen, Salt-N-Pepa! Als de dames over iets meer realiteitszin hadden beschikt, dan hadden ze een begrafenismars gekozen als sample, in plaats van het vrolijke intro van I'll Take You There. Iets stemmigs als Chopins pianosonate nr. 2, want praten over seks is een mijnenveld.

Voor je het weet verdwijnt je gesprekspartner - Facebookvriend, twitteraar of collega - in een loopgraaf en sneuvelen je goedbedoelde opmerkingen in de morele vuurlinie. Of je wilt die ander het liefst opknopen na een onhandige opmerking.

Seksuele intimidatie 'We moeten het hebben over de tegenstrijdige en verwarrende boodschappen over mannen, vrouwen en seks in onze samenleving.' Beeld EPA

Het is al niet makkelijk om aan te geven wat je fijn vindt. Wie zich uitspreekt over de negatieve kanten, is zo mogelijk nog kwetsbaarder. Daarbij is luisteren zonder te oordelen verdomde lastig, zo blijkt na de discussie die is ontstaan door de social-mediacampagne #MeToo.

Ook ik plaatste een #MeToo. Op Facebook. Ik wilde me solidair tonen, maar tegelijkertijd niemand vervelen met de details. Het schijnt dat mensen sowieso maar een korte spanningsboog hebben als het gaat om seksueel geweld en intimidatie. Geen lappen tekst dus, dacht ik dan ook bij mezelf: strip it to the bone. Ik plaatste: Aangerand op straat, seksueel geïntimideerd op werk (toen ik 20 was) #MeToo En meteen de schaamte: wat als mensen denken dat ik me aanstel? Sta ik niet voor gek, omdat het mij vaker dan een keer is overkomen? Ik had het nog niet geplaatst, of ik wilde er een relativering aan toevoegen. Als je verhalen over seksuele intimidatie en geweld voorziet van een grapje, als je een uitweg biedt met een opmerking als 'nou ja, gelukkig heb ik nog twee armen', dan kan iedereen het beter aan. Maar #MeToo ging niet over bagatelliseren. Dat maakte het doodeng, want gestript van relativeringen, stond er opeens op mijn Facebook-pagina: ik ben een slachtoffer. En dat leidde meteen tot de volgende confrontatie met mijzelf: ik wilde niet dat mensen mij zo zagen. Ik wilde mijzelf niet zo zien.

Vrouwen en seks in onze samenleving. Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos/ HH

Kennelijk worstelden ook anderen met het begrip slachtofferschap, zo bleek deze week na verschillende columns in onder meer de Volkskrant, in uitzendingen van De Wereld Draait Door en Pauw. Opmerkelijk veel vrouwelijke opiniemakers en journalisten spraken zich er deze week voor uit om #MeToo alsnog te relativeren, en te benadrukken dat vrouwen heus geen tere poppetjes zijn, dat we het nog nooit zo goed hebben gehad, en dat misschien vrouwen zich hier net zo vaak schuldig aan maken als mannen, want wat zijn eigenlijk de cijfers?

Die cijfers zijn in menig artikel opgetekend, maar voor alle zorgvuldigheid voeg ik ze nog eens toe. Volgens Centrum Seksueel Geweld is een op de acht vrouwen ooit verkracht, tegen een op de 25 mannen. Bij seksueel geweld is 94 procent van de daders man. Bij het paraplubegrip 'grensoverschrijdend seksueel gedrag' liggen de cijfers volgens seksualiteitskenniscentrum Rutgers als volgt: 33 procent van alle vrouwen heeft in haar leven te maken gehad met seksueel geweld, tegen 7,7 procent van de mannen. 42,2 procent van alle vrouwen tussen de 25 en 70 heeft fysiek grensoverschrijdend gedrag meegemaakt, tegen 13,1 procent van de mannen in die leeftijdscategorie. Pas als het om niet-fysiek grensoverschrijdend gedrag gaat, liggen de cijfers dichter bij elkaar: Ongeveer drie op de tien mannen en ongeveer de helft van de vrouwen hebben één of meerdere vormen van niet-fysieke seksuele grensoverschrijding meegemaakt.

Vrouwen zijn heus geen tere poppetjes Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos/ HH

Het gebeurt dus ongelooflijk vaak. Zo ongelooflijk vaak, dat sommige opiniemakers in #MeToo liever een vorm van massahysterie zagen, dan deze onwenselijke waarheid onder ogen komen. Je hoorde sommige mensen hardop denken: zo erg kan het toch niet zijn? De #MeToo zou ook leiden tot een heksenjacht, vonden sommigen. Deze zorg werd voor het eerst geuit door regisseur Woody Allen, die naar aanleiding van alle aantijgingen aan het adres van producent Harvey Weinstein zei: 'Je wilt niet dat dit leidt tot een heksenjacht, een Salem-achtige sfeer, waar elke vent die op kantoor knipoogt naar een collega opeens genoodzaakt is een advocaat te bellen om hem te verdedigen. Dat is ook niet goed.'

Voorlopig lijkt zo'n vergelijking niet op zijn plaats. In de beroemde heksenvervolging in Salem werden in korte tijd twintig mensen geëxecuteerd: negentien verhangingen en één steniging. De maatschappelijke onrust die is ontstaan na de publieke beschuldigingen aan het adres van Harvey Weinstein, en #MeToo heeft nog niet tot executies geleid. Ik heb nog geen juichende massa's kunnen ontwaren, die met fakkels en honden de dader opsporen en ophangen.

'We moeten het hebben over de tegenstrijdige en verwarrende boodschappen over mannen' Beeld Getty Images/Image Source

Ik constateerde deze week wel argwaan over de getuigenissen van vrouwen en mannen, ik las interviews met advocaten die vonden dat we het belang van de beschuldigde niet uit het oog moeten verliezen. #MeToo is inmidels ook alweer onderdeel geworden van het discours van identity politics: het zou vooral een hetze tegen witte mannen zijn. Zo schrijft Telegraaf-columnist Rob Hoogland dat de beeldvorming hem niet bevalt: 'Met name dankzij media die voorop willen lopen in de veel te eenzijdige sociale rechtvaardigheidsstrijd, van de blanke, heteroseksuele man. Telkens weer wordt hij neergezet als een egoïstische, racistische en verkrachtende machtswellusteling die anderen geen ruimte gunt.' Ex-VVD-lid Ybeltje Berckmoes wilde donderdag op Twitter zelfs een nieuwe campagne beginnen: 'Kom jij ook elke dag aardige heteroseksuele blanke mannen tegen die zeer welopgevoed zijn? Zeg dan met mij: #menot'

In De Wereld Draait Door verzuchtte Hanneke Groenteman dat ze doodmoe werd van #MeToo. Het deed haar namelijk denken aan de Zwarte-Pietendiscussie. Ik ben het daar niet mee eens. In tegenstelling tot Zwarte Piet is er niemand die wil dat seksueel misbruik blijft. Iedereen wil geweld en misbruik uitbannen. Maar wat ik wel zie, is dat deze discussie dreigt te polariseren. En dat zou ontzettend jammer zijn, want #MeToo biedt het ideale uitgangspunt om het met zijn allen nog eens een keer te proberen: om een zinnig gesprek te voeren over de mooie en ook de nare kanten van seks, om in kaart te brengen hoe macht tot seksueel misbruik kan leiden. Dat gesprek is hard nodig, want we hebben de spelregels na de seksuele revolutie nooit meer echt grondig herzien.

Seksuele intimidatie op de werkvloer. Beeld RV

Hoe doe je dat? Hoe voer je een zinnige discussie over seksuele normen? De valkuil van praten over seksuele grenzen is dat je altijd jezelf meeneemt in het gesprek. Het raakt ieders diepste kern, waardoor geniepige psychologische mechanismen een open debat kunnen belemmeren. Zo zijn er vrouwen die zeggen geen last te hebben gehad van intimidatie en daarom vinden dat andere vrouwen zich niet zo aan moeten stellen. Een sterk staaltje projectie: wat voor mij geldt, geldt ook voor jou.

Een ander psychologisch gegeven dat in deze discussie de kop opsteekt is cognitive reappraisal, ofwel: re-attributie. Dat gaat als volgt: er gebeurt iets in je leven en je merkt dat je er heel negatieve gevoelens over hebt. Een manier om je weer beter te voelen, is om die ervaring te herwaarderen: ach, zo erg was het niet. Of: ik ben er sterker door geworden. Ook dit mechanisme loopt dwars door de discussie en kenmerkt naar mijn inschatting sommige reacties van vrouwen die niet willen dat zijzelf of anderen worden beschouwd als 'slachtoffer'. It takes one to know one, ik vind het predikaat slachtoffer om die reden ook lastig. Veel slachtoffers van seksueel geweld of intimidatie hebben tegen zichzelf gezegd dat het niet zo erg was, het is heel confronterend om dat nog eens te moeten onderzoeken, waardoor alle gevoelens van schaamte en schuld mogelijk weer bovenkomen.

Seksuele intimidatie op de werkvloer. Beeld ANP XTRA

En dan is er het probleem van cognitieve dissonantie op het moment dat een slachtoffer en een dader in zicht zijn: een soort kortsluiting die ontstaat als nieuwe informatie strijdig is met oude informatie die je hebt opgeslagen. Bill Cosby is een kindvriendelijke goedzak, dat weet je zeker want de gezellige taferelen van The Cosby Show staan op je netvlies gebrand. En dan opeens beschuldigen vrouwen hem van verkrachting. Kortsluiting. Dat kan niet! Een manier om deze kortsluiting op te lossen, is de informatie af te wijzen, of anders te interpreteren. In het sterkste moment van zijn voorstelling The Age of Spin speelt comedian Dave Chappelle met dit psychologische dilemma. In een uitbundige monoloog roemt Chappelle zijn grote held Bill Cosby om al zijn prestaties, alle fantastische dingen die hij heeft gedaan voor de zwarte gemeenschap. Om de show te eindigen met: 'Mijn punt is: hij is een redder en een verkrachter. Hij redt meer dan hij verkracht. But he probably does rape.' Mensen kunnen fantastische films maken, liefdevolle echtgenoten en aardige collega's zijn en toch vrouwen of mannen aanranden. Wees alert op dat vernuftige mechanisme te willen ontkennen, daar zijn vele slachtoffers van seksueel geweld opnieuw slachtoffer door geworden. Je moet op zijn minst willen onderzoeken waarom je ontkennend of geïrriteerd reageert op een verhaal. Wat zegt die irritatie of die woede over jezelf?

Vrouwen en seks. Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos

En dan zijn er mannen en vrouwen die bang zijn te worden afgestraft voor gedrag dat tot voor kort als normaal werd beschouwd. Vrouwen die hun vrouwelijke charmes in de strijd gooiden in hun loopbaan, of naar bed gingen met machtige mannen. Mannen die aandrongen op seks, of flirtten met stagiaires. De discussie rondom #MeToo veroorzaakt onzekerheid - was ik ook fout bezig? Om die reden willen sommige mensen het er liever maar helemaal niet meer over hebben. Dat is zonde! Ik stel voor dat we onze angsten even laten liggen en in deze discussie eerlijkheid belonen in plaats van afstraffen. Ik ben persoonlijk benieuwd naar de onzekerheden van anderen en heb de afgelopen week ook mijzelf de vraag gesteld: ben ik wel eens over de grens van een ander gegaan? Juist over die grijze gebieden moeten we met zijn allen in gesprek.

En als we dan toch de beerput die seks heet opentrekken, zullen we het dan ook hebben over alle verwarrende, tegenstrijdige boodschappen over mannen, vrouwen en seks in onze samenleving? Want dat hoort ook bij een constructief debat over gewenste en ongewenste intimiteiten. In een artikel dat door de #MeToo-discussie weer kwam bovendrijven, legt de Amerikaanse auteur David Wong uit met welke tegenstrijdige boodschappen hij is opgegroeid als jongen. Hij neemt Hollywoodfilms als uitgangspunt. Neem nou bijvoorbeeld die scène tussen prinses Leia (Carrie Fisher) en Han Solo (Harrison Ford) in Star Wars - The Empire Strikes Back. Leia en Han zitten samen in een afgesloten ruimteschip in een eenzaam heelal, als Han een move maakt. Hij pakt de handen van de Leia beet, zij zegt: stop daarmee. Han vraagt waar ze zo bang voor is, want hij merkt dat ze trilt. Vervolgens druk hij haar tegen een stalen wand en kust haar. Romantische muziek zwelt aan. Niet alleen de Amerikaanse beeldcultuur is doorspekt van dit soort boodschappen, ook in Nederlandse films en series is de man de agressor, de vrouw de passieve prooi, die zich aanvankelijk nooit gewonnen geeft. Ook in cultureel verantwoorde films zitten deze boodschappen verscholen; ik zag de italiaanse arthouse-film Non ti muovere, waarin acteur Sergio Castellitto actrice Penelope Cruz eerst verkracht en dan verleid. Ze worden verliefd. Natuurlijk, zo gaat dat!

De fantasie die wordt uitgesponnen in boeken, films en series is die van onweerstaanbaar verlangen. Het idee: een vrouw is zó aantrekkelijk dat de man zich niet meer kan inhouden. Ook vrouwen fantaseren over scènes waarin ze hardhandig bij de haren worden gepakt, bij de keel gegrepen, volledig overmeesterd. Maar de term 'verkrachtingsfantasie' is hier niet op zijn plek. In je verbeelding geef je immers toestemming voor deze overrompeling. Jij verzint het zelf. Voorbij de fantasie - in het dagelijks leven - komt dit spel lang niet altijd goed uit de verf. Het is een ingewikkelde boodschap, met name voor mannen die over minder spiegelneuronen beschikken, of om andere redenen moeite hebben om signalen te lezen. Veroveren is leuk, maar alleen met volledige toestemming, is de lastige boodschap. Bovendien: lang niet elke vrouw vindt het leuk om overmeesterd te worden, en lang niet elke man wil de agressor zijn.

Seksuele intimidatie op de werkvloer. Beeld ANP XTRA

En dan de vrouwen, waarom zeggen ze bij seksueel grensoverschrijdend gedrag niet gewoon nee, vroegen mensen zich deze week af. Wie een zinnige discussie wil voeren, moet oog hebben voor de boodschappen die vrouwen van jongs af aan meekrijgen: wees lief, wees sociaal, niet kattig doen, kies voor harmonie. Of zoals seksuoloog en cultuurfilosoof Erik van Beek het aan de telefoon verwoordt: 'Vrouwen onderzoeken vaak eerst de sociale kaart, ze analyseren wat iemand nodig heeft en komen dan vaak te laat bij hun eigen verlangens uit. Bij mannen is dat precies andersom, en dat leidt tot ingewikkelde situaties.' Nee zeggen is belangrijk, maar dan moeten we wel voorwaarden creëren waaronder meisjes en vrouwen dat makkelijker kunnen. Een dubbele moraal helpt daar niet bij, onderschrijven de seksuologen. Een meisje is geen slet als ze zin heeft, en geen trut als ze niet wil. Een vrouw is vooral een mens met individuele behoeften die ze moet uitspreken, en waarnaar geluisterd moet worden.

In een discussie over ongewenste intimiteiten hoort ook praten over wat je wel wilt, wat je wel prettig vindt. Als we dat met zijn allen nou eens heel erg veel gaan doen de komende weken, bij open haarden en in koffiebarretjes, tijdens etentjes met vrienden, maar ook op het werk, waar machtsrelaties een gezonde omgang soms bemoeilijken, en machtige mannen nog steeds wegkomen met ongepast, allesoverschrijdend gedrag. Laten we ondertussen blijven luisteren, en niet 'moe worden' als vrouwen en mannen vertellen over verkrachting, aanranding en intimidatie. Laten we bij al die verhalen niet de ogen sluiten voor de structurele aard van het probleem, maar juist praten over wat er moet gebeuren om machtsmisbruik te voorkomen en daders effectiever te vervolgen. Deze mensen vertellen het niet om medelijden op te roepen, ze willen dat er wat verandert.

Als we dat nou eens met zijn allen konden afspreken, dan zou #MeToo wel eens tot een nieuw evenwicht kunnen leiden, een plek waar zowel mannen als vrouwen beter tot hun recht komen, en de Harvey Weinsteins van deze wereld minder kans maken om levens te vernietigen. Een plek waar mensen werkelijk vrij kunnen zijn, zonder de vrijheid van een ander te beperken.

Esma Linnemann is redacteur van de Volkskrant-katernen Zaterdag en Opinie.

'We moeten het hebben over de tegenstrijdige en verwarrende boodschappen over mannen' Beeld Getty Images/Hemera

De erfenis van #MeToo

Waarom Saskia Noort haar verkrachting jarenlang stilhield
'Ik zweeg omdat ik merkte dat niemand op zo'n verhaal zat te wachten.'

Jessica Durlacher: '#MeToo is een revolutie met geestvernauwing'
De schrijfster meent dat vrouwen zich niet hadden moeten isoleren in de rol van slachtoffer.

Emma Pelckmans: 'Jappe Claes had macht en controle, hij was geïnfiltreerd in mij'
Oud-studente kreeg te maken met ongewenst seksueel gedrag. Ze deed melding bij toneelschool, maar er werd nooit iets mee gedaan.

Aleid Truijens: 'Hypocriet om de machtige mannen waar we seks mee hadden achteraf te beschuldigen van misbruik'
'De mannen op wie 'we', jonge vrouwen in de jaren zeventig en tachtig, vielen, waren niet altijd de mannen die goed voor ons waren.'

#MeToo haalt seksueel geweld uit de taboesfeer, maar lost het het probleem ook op?
De hashtag #MeToo moet seksueel geweld uit de taboesfeer halen, en aantonen hoe wijdverbreid het is. Is dat gelukt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden