Column

Leraar, durf zin van onzin te scheiden

Hierin heeft ze groot gelijk, minister Edith Schippers in haar H.J.Schoo-lezing: dat 'de sluipende zelfcensuur' op scholen een gruwel is. Als homoseksuele leraren uit angst voor hun leerlingen hun geaardheid verbergen, of als leraren geschiedenis of maatschappijleer geen lessen meer wijden aan de Holocaust, dan is er iets helemaal verkeerd gegaan.

Leerlingen halen hun nieuwe schoolboeken op (foto 2008). Beeld anp
Leerlingen halen hun nieuwe schoolboeken op (foto 2008).Beeld anp

Leerlingen die niet één minuut stilte in acht willen nemen na de aanslagen in Brussel, of die menen dat achter de aanslagen in Frankrijk 'een zionistisch complot' zit, dat Het Achterhuis propagandistische fictie is, of dat de vliegtuigen op 9/11 werden gestuurd door de CIA. Daar kun je niet zomaar bij wegkijken?

Toch zijn er leraren die zich op de vlakte houden. Die doodmoe zijn van de uitzichtloze discussies in de klas en daarom maar roepen dat iedere mening er mag zijn. Die liever een andere bestemming voor de schoolreis kiezen dan het Holocaustmuseum in Berlijn en concentratiekamp Auschwitz. Die de discussie over de onrust in de Turkse gemeenschap liever uit de weg gaan, die dreigende radicalisering bij een leerling niet melden, omdat ze geen verklikker willen zijn. Ook zijn er directeuren die teams manen tot voorzichtigheid, uit angst voor boze ouders, en schoolbestuurders die blijven steken in vroom gewauwel over 'verbinding' en 'respect'. Er zijn ook een heleboel dappere en onverschrokken mensen in het onderwijs, maar ook die weten niet altijd wat wijsheid is bij gevoelige kwesties.

De voorbeelden komen deels uit 2 werelden, 2 werkelijkheden - Hoe ga je daar als docent mee om?, een rapport dat journalist Margalith Kleijwegt schreef, in opdracht van minister Bussemaker. Wat is er eigenlijk gebeurd met dit rapport, dat begin dit jaar uitkwam? Het is een helder en onthullend verslag waarin de problemen in klare taal worden beschreven - heel bijzonder voor een overheidsrapport. Kleijwegt bezocht vijf vmbo-, acht mbo- en vier hbo-scholen. Ze sprak met directeuren, docenten en leerlingen en volgde lessen. Ze schrok van de enorme polarisatie die ze waarnam: 'wit' en 'zwart', moslim en niet-moslim, de groepen drijven steeds verder uiteen.

Dat ligt niet alleen aan de extreme houding van sommige moslimleerlingen. Kleijwegt sprak ook autochtone leerlingen die zeker wisten dat vluchtelingen 'onze' banen en huizen inpikken, en dat de foto van het aangespoelde jongetje Alan in scène was gezet, om medelijden met vluchtelingen te wekken. Veel moslimkinderen denken dat álle Nederlanders PVV stemmen; veel autochtone kinderen denken dat alle moslims potentiële terroristen zijn.

Een grimmig beeld. Ga er maar aan staan, leraar. Terecht stelt Kleijwegt dat je op school kritisch moet leren nadenken en empathisch gedrag aanleert. Maar waar leert die leraar hoe je zoiets doet?

Het meest giftige lijkt mij de veronderstelling dat alles een mening is en elke mening evenveel waard. Als dat zo is, kunnen we het onderwijs wel opdoeken. School lijkt mij een van de laatste plaatsen waar consequent een helder onderscheid wordt gemaakt tussen feiten, waarden en meningen. Dat geldt niet alleen voor lessen geschiedenis en burgerschap. Ook een leraar biologie moet een leerling uit de droom helpen die meent dat 'wetenschap ook maar een mening is', dat inentingen levensgevaarlijk zijn en je van magnetronstraling kanker krijgt.

Leerlingen - en veel volwassenen - leven in een wereld die volkomen drijft op meningen en emoties. Die wereld komt niet binnen via de krant, het journaal en school, maar via de sociale media. Misschien hebben 'we'- opvoeders, leraren - te weinig beseft hoe het is voor kinderen om in een volledig gemediatiseerde omgeving te leven. Wat dat doet met hun wereldbeeld.

Het onderwijs heeft zelf ook bijgedragen tot de 'alles-is-maar-een-mening'-gedachte. Kennisoverdracht was achterhaald. Veel te lang is tegen kinderen gezegd 'zoek het maar op internet', alsof dat een mega-encyclopedie is met plaatjes en filmpjes. Puberale oordelen - 'sáááí' - over onderwerpen waarvan ze geen flauw benul hebben, boeken, kunst en politiek, nemen we uiterst serieus. Zo kweek je minachting voor kennis.

We zouden leerlingen moeten uitleggen waarom kernwaarden als democratie, de rechtsstaat en gelijkwaardigheid van burgers niet onderhandelbaar zijn. En: hoe je feiten van fictie en propaganda onderscheidt, hoe nieuws en foto's tot ons komen en wanneer onderzoek betrouwbaar is. Dat is een enorme opgave, maar het is de enige manier om jongeren te verlossen van complotgedachten en de meningenpolitie in eigen kring.

Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden