ColumnMartin Sommer

Laten we zuinig zijn op gevoelens van nationale solidariteit

Ik reed langs Schiphol, waar tientallen blauwe vliegtuigen stonden te kleumen aan de gate. Technisch is de KLM al vrijwel failliet. In een oogopslag zag je daar hoe angstwekkend kwetsbaar we zijn. In de krant stond het kleine verhaal van de Uber-chauffeur die minder dan 50 euro per dag beurt. Artsen doen een moord voor mondkapjes, ambulances staan in de rij voor de deur van Brabantse ziekenhuizen omdat de intensive care het niet meer aankan. Het wekt de indruk van een land dat onder normale omstandigheden al hijgend op zijn tenen loopt, en er hoeft maar dit te gebeuren of de boel stort in elkaar.

Het doet denken aan de financiële crisis van tien jaar terug, maar dan erger. Een samenleving die zo verweven, afhankelijk en ingewikkeld is geworden dat een tegenslag, ondanks de welvaart, veel harder aankomt dan pakweg in de jaren dertig. Niemand heeft meer een moestuin of een kelder vol weckflessen. Er wordt goed verdiend maar met de tophypotheek en de Prius op afbetaling zijn er weinig reserves. Scholen gaan dicht en meteen loopt er van alles vast, niet alleen omdat opa en oma niet mogen komen oppassen, maar ook omdat ze vaak verder weg wonen. Een samenleving met weinig weerstand of spankracht.

Wat dat aangaat, verbaast het me dat de naam van Nassim Nicholas Taleb nog niet is gevallen. Taleb is een Libanees-Amerikaanse hoogleraar risicomanagement, tevens onuitstaanbare ijdeltuit. He doesn’t suffer fools gladly, zoals het heet. Maar hij is wel de man van de veerkracht. Ik ontdekte zijn werk tijdens de vorige crisis, hij had in 2012 het boek Antifragile (antibreekbaar) geschreven. Ondertitel: ‘Hoe we moeten leven in een wereld die we niet begrijpen’. Een belangrijk boek, want precies daarom gaat het nu.

Nassim Taleb, de Libanees-Amerikaanse hoogleraar risicomanagement, schreef een boek over hoe te leven in onbegrijpelijke tijden.Beeld Getty

Premier Rutte deed er goed aan om te erkennen dat we 100 procent besluiten moeten nemen op grond van 50 procent kennis. Ook heel goed was zijn uitleg van de drie scenario’s, waarbij de belangrijkste overweging voor zijn keuze was dat de ziekenhuizen fatsoenlijk moeten kunnen blijven draaien. Minder goed vond ik de terminologie van ‘gecontroleerd’ en ‘beheersbaar’ – per slot van rekening is deze uitbraak, die niet voor niets uitbraak heet, tot dusver juist niet gecontroleerd en beheersbaar.

Premier Rutte deed er goed aan om te erkennen dat we 100 procent besluiten moeten nemen op grond van 50 procent kennis.Beeld ANP

Wetenschappers, ook het RIVM, hebben de bijna onstuitbare neiging om hun verwachtingen in modellen te stoppen. Taleb leert dat de werkelijkheid zich dikwijls niet volgens een normaalverdeling gedraagt. Toeval, willekeur, onvoorspelbaarheid komen veel vaker voor dan wij denken. Wij kunnen het alleen slecht verdragen. ‘Kop of munt is bij plotselinge gebeurtenissen domweg niet te voorzien’, schrijft Taleb. Terwijl de gevolgen enorm kunnen zijn, zoals we nu meemaken, en juist in samenlevingen als de onze. ‘Naarmate samenlevingen complexer worden, met meer specialisatie en fijnregeling, worden ze ook kwetsbaarder voor instorting.’

Wat valt hieraan te doen? Antifragiliteit, antibreekbaarheid organiseren. Crisissen gedragen zich niet volgens berekende gemiddelden en dus moet je daarop ook niet sturen. Taleb geeft het voorbeeld van een dijk. Die kun je wel blijven verhogen met risicoberekening van eens per honderdduizend jaar, maar ook dan staat niet vast of volgende week niet een nóg hogere stormvloed zal langskomen. Veerkracht is het sleutelwoord. Taleb zou zeker tevreden zijn over het Nederlandse Ruimte-voor-de-rivierbeleid – niet tegenhouden tegen elke prijs, maar meebuigen. Ik denk dat Taleb ook zou instemmen met het Rutte-scenario om nu niet, zoals de Fransen of Chinezen, autoritair elke beweging te verbieden, maar, naar analogie met de ruimte voor de rivier, voor zover het lukt zachtjes bij te sturen en vooral het land nog enigszins gaande te houden. Dat is ook in overeenstemming met de volksaard en de geschiedenis van een klein land dat zich weet aan te passen.

Veerkracht is het organiseren van buffers. Vandaar de weerzin van Taleb tegen schulden. Met schulden ben je afhankelijk van de luimen van anderen, de financiële markten bijvoorbeeld. Op de pof leven, schulden maken, tophypotheken, allemaal anathema's in de wereld van het onverwachte van Taleb. Dankzij zijn zuinige voorganger Dijsselbloem heeft minister Hoekstra nu diepe zakken. Sparen is veerkracht oppotten. Dijsselbloem werd erom verguisd. Volgens driekwart van de economen moest er indertijd veel meer worden uitgegeven. Die economen hoor je nu even niet meer.

Dankzij zijn zuinige voorganger Dijsselbloem heeft minister Hoekstra nu diepe zakken. Beeld Jiri Buller

Taleb is geen vriend van de maakbaarheid, noemt zichzelf ‘specialist in het vermijden van fouten’. De vuistregel voor veerkrachtige instituties is: liever kleiner dan groter, liever van onderop dan van bovenaf, liever van de korte dan de lange termijn, liever improvisatie dan regel. Veerkrachtige instellingen zijn niet rationeel of efficiënt, maar hebben zichzelf bewezen doordat ze gelooid zijn door de tijd.

Midden in de financiële crisis van 2013 schreef ik in een stukje over Taleb: ‘nog even en men erkent dat nationale grenzen zin hebben.’ We zijn zeven jaar later, en deze pandemie brengt aan het licht dat je maar met je nagel hoeft te krabben of de nationale staat is terug. Nog maar twee weken geleden leefde in de hele EU het idee dat de grenzen sluiten radicaal rechts was of erger. Nu de nood aan de man komt, is het sluiten van grenzen ineens verstandig. Premier Rutte kreeg een 8 voor zijn speech, omdat hij woorden gaf aan gevoelens van wederzijdse verantwoordelijkheid en solidariteit. Die gevoelens zijn nog altijd driewerf nationaal. Als deze coronacrisis iets leert, is het dat we daarop zuinig moeten zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden