OpinieCancel-cultuur

Laten we ophouden met morele perfectie te eisen

Mensen kunnen zeer in­tolerant zijn uit naam van tolerantie, zo blijkt uit de huidige afrekencultuur, betogen Sander Duivestein en Menno van Doorn. 

Supporter van de Washington Redskins. Het American-footballteam gaat zijn naam veranderen omdat deze als racistisch wordt beschouwd. Beeld AFP

De Noord-Amerikaanse bond voor scrabblespelers onderzoekt momenteel of aanstootgevende termen zoals het ‘N-woord’ of wrinklies (‘rimpels’, woord voor ouderen) niet meer in het spel gebruikt mogen worden. In totaal zijn 238 woorden genomineerd om voorgoed te worden verbannen. Normaliter speelt de betekenis van een woord geen enkele rol in het spel, het woord moet slechts in het puzzelwoordenboek staan. Maar in de nasleep van de wereldwijde protesten tegen de gewelddadige dood van George Floyd wordt hetgeen je hebt gezegd of geschreven op een goudschaaltje gewogen.

Washington Redskins

Deze afrekencultuur zien we overal terug. De American-footballclub Washington Redskins gaat na groeiende kritiek hun naam herzien. Diverse techbedrijven hebben hun terminologie aangepast. Woorden als master slave architecture, whitelist, blacklist en man hours zijn vervangen door neutralere termen als leader, follower, allowlist, denylist en person hours. In hun ogen speelt een inclusieve taal een cruciale rol bij het bevorderen van een omgeving waarin iedereen zich thuis voelt.

We zien dit ook in Nederland: RTL verwijdert acht ‘ongepaste’ scènes uit Gooische Vrouwen 2, omdat er gebruik is gemaakt van stereotypering en Johan Derksen stelt na zijn ‘cancelling’ in een open brief dat Nederland ‘hypergevoelig’ is geworden.

Sociale media, Facebook voorop, hebben een cultuur gecreëerd die een genuanceerde discussie over controversiële kwesties voortijdig afkapt door het eigen gelijk te cultiveren. De traditionele benadering – een mea culpa, een verontschuldiging, verzoening of vergeving – is niet langer voldoende. Voortaan behoort iedereen moreel perfect te zijn om van de wieg tot het graf foutloos door het leven te gaan. Doe je dit niet of heb je in het verleden iets onoorbaars gedaan, dan wordt jou zonder pardon de toegang ontzegd tot een platform of toekomstige carrière. In deze ‘cancelcultuur’ is geen ruimte voor empathie of mededogen, voor het idee dat mensen in de loop der tijd van hun fouten leren. De verbintenis wordt eenzijdig, zonder enige vorm van proces, opgezegd. De eigen morele reputatie is hierbij richtinggevend. Het is het dictaat van de langste tenen, waarbij het tribale denken van de meute overheerst.

Wereldwijd verspreidt deze cancel-cultuur zich momenteel razendsnel. Het is het bestlopende exportproduct van Silicon Valley. Maar er ontstaat ook verzet: 153 academici, schrijvers, journalisten en activisten, onder wie J.K. Rowling, Salman Rushdie en Noam Chomsky, waarschuwen voor wat ze ‘de beperking van het debat’ noemen. Ze erkennen de breedgedragen behoefte om af te rekenen met sociale ongelijkheid en rassenongelijkheid, maar waarschuwen voor het ontstaan van een af-­rekencultuur waarbinnen voldoen aan de norm belangrijker is dan een ‘vrije uitwisseling van meningen en ideeën, die het levensbloed van de liberale samenleving’ vormen. Enkele ondertekenaars zijn zelf controversieel. Zo ligt Harry Potter-schrijver J.K. Rowling momenteel onder vuur vanwege uitspraken uit het verleden, die sommigen transfoob vinden.

‘Power of reach’

Voorstanders zien de cancelcultuur juist als een instrument voor zinvolle verandering. Individuen of groeperingen die voorheen niet gehoord werden, die geen power of reach bezitten of niet worden bevoordeeld door de algoritmen van Facebook – zoals president Donald Trump –, hebben nu een uiterst krachtig instrument in handen om de bestaande machtsverhoudingen te doorbreken. De cancel-cultuur eist dat mensen, bedrijven en overheidsinstanties verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen acties om zo een inclusievere samenleving en democratie te bewerkstelligen.

Al is deze cultuuroorlog controversieel, hij bepaalt steeds meer het maatschappelijk debat. Discussiëren door monddood te maken, overschreeuwen in plaats van luisteren, deze vergaande vorm van hashtagactivisme zet nu de toon. De cancelcultuur laat zien hoe intolerant mensen zijn uit naam van tolerantie: inclusiviteit nastreven door exclusief te zijn. Zo wordt een uiterst dun koord bewandeld. Iedereen loopt immers het risico te worden ge-cancelled. Het lijkt democratisch, maar het neigt naar ­totalitarisme. Hoogste tijd voor een genuanceerder debat.

Sander Duivestein en Menno van Doorn zijn werkzaam bij Verkenningsinstituut Nieuwe Technologie van ict-dienstverlener Sogeti.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden