Essay Seks met wederzijdse instemming

Laten we het gesprek aangaan over seks en instemming

Onvrijwillige seks strafbaar stellen lost het probleem niet op, maar geeft wel ruimte om te praten over instemming, betoogt Jennie Barbier.

Beeld Nathalie Lees

Wat is het verschil tussen gedwongen seks en seks tegen je wil? Minister Grapperhaus liet vorige week weten te werken aan een wetsvoorstel waarin niet alleen seks onder dwang strafbaar is, maar alle vormen van seks tegen de wil van de ander. Nu is het, om te kunnen spreken van dwang, in de meeste gevallen noodzakelijk dat wordt aangetoond dat het slachtoffer zich duidelijk heeft verzet, verbaal of fysiek. 

In de toekomst moeten niet alleen heftig tegenstribbelen of heel hard ‘nee’ roepen worden gezien als een teken, maar ook subtielere signalen, zoals verstijven, een veelvoorkomende reactie bij slachtoffers van seksueel geweld. Maar ook een weifelende houding, plotseling stoppen of helemaal niet actief meedoen zouden aanleiding moeten zijn de vrijpartij stil te leggen en te checken of alles nog wel naar wens is. Wie dat niet doet, is straks strafbaar – als blijkt dat de seks inderdaad ongewild was. 

Vrijwillige seks, zo stelt Grapperhaus, veronderstelt naast besef voor de eigen verantwoordelijkheid ook ‘bewustzijn van het gedrag van een ander’. Het is tekenend voor hoezeer de definitie van instemming de afgelopen jaren is veranderd. Het simpele ‘nee is nee’ volstaat allang niet meer. Seksuele instemming moet actief worden verkregen: niet ‘nee is nee’, maar ‘ja is ja’.

 Groot, grijs en rommelig gebied

#MeToo heeft die discussie nog verder opengewrikt. Voorbij de juridische definities van de begrippen ‘aanranding’ en ‘verkrachting’, voorbij eenvoudig woorden als ‘ja’ en ‘nee’ te begrijpen, naar de vagere, schrikbarend alledaagse werkelijkheid van seksuele grensoverschrijdingen. Een groot, grijs en vooral rommelig gebied, bevolkt door getuigenissen van vooral vrouwen over grensoverschrijdingen door met name mannen. Heel aardige mannen, vaak. Mannen die helemaal geen kwaad in de zin hadden, maar evenwel hun zin doordreven, bleven aandringen na de eerste ‘nee’. Mannen die afwijzende signalen negeerden en niet zelden achteraf verbijsterd waren te horen dat de ander de vrijpartij op die manier had ervaren.

Wat concrete cijfers achter die verhalen: uit het onderzoek Seksuele gezondheid in Nederland 2017 van Rutgers blijkt dat meer dan de helft van de vrouwen en bijna eenvijfde van de mannen weleens lichamelijke grensoverschrijdingen heeft meegemaakt. Bij 22 procent van de vrouwen gaat het om manuele, orale, vaginale of anale seks tegen de wil. Opvallend is dat een kwart van deze slachtoffers zei geen dwang te hebben ervaren in de klassieke betekenis van fysieke of verbale dreigementen, maar softere pressiemiddelen noemde: blijven aandringen bijvoorbeeld, of (emotionele) chantage. En soms deed de ander helemaal niks dat direct dwingend was, maar gebeurde de seks omdat het slachtoffer geen nee kon of durfde te zeggen, of dacht: als ik meedoe, kies ik voor het minste van twee kwaden.

Signaal

Het gaat dus dikwijls om lastig te duiden situaties, die niet door wetgeving kunnen worden opgelost. Maar het wetsvoorstel is wel een signaal dat beter aansluit bij de verschuivende betekenis van instemming. Het legt meer verantwoordelijkheid bij degene die de seks initieert: niet gewoon aandringen tot je geen nee meer hoort, maar je bewust zijn van het gedrag van je bedpartner. Bij twijfel, even checken. Klinkt redelijk, evenwel werd het voorstel niet onverdeeld enthousiast onthaald. Vooral mannen reageerden ongerust: wat als een vrouw achteraf bedenkt dat ze spijt heeft van een onenightstand? Moet hij dan plots voor de rechter verschijnen? Worden mannen zo niet overgeleverd aan de grillen van wispelturige vrouwen?

Dat lijkt vergezocht: ook onder de nieuwe wet kan een beschuldiging van aanranding of verkrachting alleen tot een veroordeling leiden als daar genoeg bewijs voor is. En daar is nog steeds meer voor nodig dan de verklaring van een enkel slachtoffer.

De reacties laten zien dat er nog veel onduidelijkheid is over instemming, en dat we er dus veel meer over moeten praten. Ook, of misschien wel júíst, na #MeToo. Want, los van de juridische definitie, wat ís instemming, of toestemming, eigenlijk? En waarom is het zo’n beladen begrip, vooral tussen mannen en vrouwen?

De beste definitie van instemming die ik tot nu toe hoorde, komt uit de populairwetenschappelijke podcast Radiolab, die vorig jaar een drieluik wijdde aan de complexiteit van dit onderwerp, getiteld In the No. ‘Consent draait om het weten dat iemand opgewonden is door wat er gaande is, en weten dat je allebei hetzelfde wilt’, zegt radiomaker Kaitlin Prest. ‘En het is het besef dat dát weten, heel ingewikkeld is.’

Volgens Prest vinden intieme momenten altijd plaats binnen een sociale context die vorm geeft aan de machtsverhoudingen. Die context kan persoonlijk zijn, bijvoorbeeld als iemand verliefd is en de ander niet. Of historisch, zoals bij verschillen in afkomst, sociaal-economische klasse of gender.

Dit alles beïnvloedt hoe makkelijk we het vinden om voor onszelf op te komen, en hoezeer we geneigd zijn onze eigen behoeften na te jagen of juist die van een ander te prioriteren. En dit is waar het tussen mannen en vrouwen wringt, want over het algemeen zijn vrouwen sterker geconditioneerd om zich om de ander te bekommeren. Het wordt ook van vrouwen verwacht: dat we zorgzaam zijn, emoties herkennen en begrijpen, ons empathisch opstellen.

In de praktijk zorgt dit verwachtingspatroon voor een probleem dat niet zo heel vaak benoemd wordt: hoe moeilijk het soms kan zijn om ‘nee’ te zeggen.

Bijvoorbeeld omdat je iemand niet teleur wilt stellen of de sfeer niet wilt verpesten, omdat een eerdere ‘nee’ werd genegeerd. Omdat de seks eerst wel gewild was, maar een onprettige wending krijgt. Omdat je maar zo vaak vriendelijk ‘nee’ kunt zeggen, iemand zachtjes van je af kunt duwen of zijn hand uit je broek kunt halen, voordat de situatie vervelend wordt. Omdat meedoen met seks die je niet wilt soms makkelijker is dan zeggen dát je het niet wilt.

En soms is overgave een kwestie van zelfbehoud, als je niet zeker weet hoe een protest zal uitpakken. Een zachte nee die met een ‘ach, kom’ terzijde wordt geschoven, is dan minder traumatisch dan een harde nee die met geweld wordt genegeerd.

Moet dit alles op het bord van mannen worden geschoven? Er zijn tenslotte ook vrouwen die niet schromen een opdringerige kerel van zich af te duwen en er oplettende, empathische mannen bestaan. Moet de rest dat niet gewoon ook leren?

In de #MeToo-discussie waren het vooral vrouwen van een oudere generatie die deze zienswijze erop nahielden. Zij willen zich afzetten tegen het in hun ogen verstikkende idee van de vrouw als kwetsbaar slachtoffer. Wellicht speelt ook mee dat het vooral voor meisjes en jonge vrouwen, die vaak nog te weinig in contact staan met hun eigen seksualiteit, moeilijk kan zijn om duidelijk te maken wat ze wel en niet willen.

Een grotere dosis vrouwelijke assertiviteit kan zeker helpen – daar werken we ook hard aan. Maar dan zitten we nog steeds met het beeld van de man als veroveraar en seks als de ultieme trofee. Een trofee waar vrouwen over waken, maar die mannen zich kunnen toe-eigenen met slimme versiertrucs of doortastende volharding. Terwijl vrouwen die zich wél enthousiast en zonder omhaal aanmelden voor een potje vrijwillige seks het risico lopen voor ‘slet’ te worden aangezien.

Taalgebruik rond seks

Deze dubbele moraal zit diep verankerd in het taalgebruik rond seks. Dat is nog steeds iets dat mannen doen en vrouwen ondergaan, iets dat vrouwen geven en mannen krijgen of nemen. Wanneer we praten over seks alsof mannen iets te winnen hebben en vrouwen iets te verliezen, is het niet gek dat vrouwen inderdaad vaker aan het kortste eind trekken.

In het slechtste geval leidt dat tot ongewilde seks. Maar er zijn ook kleinere onrechtvaardigheden, zoals de orgasmekloof: uit onderzoek blijkt dat heteromannen het allerhoogste slagingspercentage hebben met betrekking tot het bereiken van een orgasme tijdens seks, namelijk 95 procent, terwijl heterovrouwen onderaan bungelen met 66 procent (ter vergelijking: lesbische vrouwen scoren aanzienlijk beter met 86 procent). Nog een reden om wat vaker met elkaar in gesprek te gaan.

Beeld Nathalie Lees

Voor jongens en mannen is dit ingewikkeld: ze voelen alsof er van hen wordt verwacht dat ze jagen en initiatief nemen, maar tegelijkertijd moeten ze de signalen goed lezen. Niet verwonderlijk dat het tot zo veel misverstanden leidt. 

Neem bijvoorbeeld dat mannelijke schrikbeeld van de vrouw die ‘achteraf’ bedenkt dat ze spijt heeft van seks en zomaar, met terugwerkende kracht, haar instemming intrekt waardoor hij ineens strafbaar wordt. Als een vrouw spijt heeft, zou je je ook kunnen afvragen of dat écht pas achteraf kwam. Het is niet ondenkbaar dat de man in kwestie tijdens de seks signalen heeft gemist – of genegeerd – die al wezen op twijfel of onwil.

Of neem de populariteit van de roman Fifty Shades of Grey, die gretig werd geïnterpreteerd als hét bewijs dat – wat die feministen ook beweren – uiteindelijk alle vrouwen de heimelijke fantasie hebben hardhandig overmeesterd te worden. Zelfs als dat zo zou zijn, liggen in de echte wereld fantasie en werkelijkheid nog steeds mijlenver uiteen en is gewelddadige overmeestering maar zeer zelden gewenst.

Of denk aan iets wat in de volksmond de ‘zeester’ wordt genoemd: een (jonge) vrouw die er in bed passief bij ligt en nauwelijks beweegt. Een afknapper voor jongens. ‘Geen grotere geilnesskiller dan het gevoel hebben dat hij ’m in een lijk heeft hangen’, informeert de website van het BNNVara-programma Spuiten en Slikken. Niemand stelt de vraag waarom iemand er zo stil bij zou liggen. Kan het zijn dat ze eigenlijk geen zin heeft, zich niet op haar gemak voelt of niet durft aan te geven wat ze wil?

Tot slot het misverstand dat mannen geen grenzen zouden kennen, of dat het overschrijden van hun grenzen minder erg is. Als slachtoffers van seksueel geweld zijn mannen een onderbelichte groep – net als vrouwelijke daders, want die bestaan ook. En dan is nog niet eens aan de orde gekomen wat deze machtsdynamiek betekent voor transpersonen en andere lhbti’ers, die nog veel grotere risico lopen op seksuele grensoverschrijdingen en geweld.

Praten over seks en instemming

Hoe nu verder? Het moge duidelijk zijn dat de complexiteit van dit onderwerp zich lastig laat ontwarren, ook niet door een nieuwe wet die herdefinieert wat juridisch gezien instemming is. Maar ik hoop wel dat het voorstel van Grapperhaus aanleiding geeft vaker over instemming te praten, en over seks in het algemeen. En dan vooral op een andere manier: als iets dat je – hoe zijig dit ook klinkt – sámen doet. En niet iets dat de een, al dan niet met toestemming, een ander aandoet.

Twee mensen (meer mag natuurlijk ook) moeten seks leuk vinden en als je niet zeker weet hoe de ander erin staat, moet je dat onderzoeken. En nee, dat betekent niet dat elke streling en elk te verwijderen kledingstuk vooraf uitgebreid moet worden besproken – hoewel duidelijk grenzen afkaderen voor liefhebbers van BDSM wel normaal is. Het betekent ook niet dat seks minder spontaan moet worden, of dat het er niet meer hard aan toe mag gaan.

Wat het wel betekent is dat met name mannen zich wat bewuster moeten zijn van hun bedpartner, en harder hun best moeten doen om een onuitgesproken ‘nee’ op te merken. Niet uit vrees te worden uitgemaakt voor verkrachter, maar omdat seks met iemand die dat eigenlijk niet wil toch nooit de bedoeling kan zijn.

Consent draait om contact houden, het gaat erom dat het je wat interesseert hoe een ander het ervaart. Het is niet de vraag beantwoord krijgen, het is hem stellen.

We hebben last van een orgasmekloof: heterovrouwen krijgen veel minder vaak een orgasme dan mannen. Waarom? Nou, laten we beginnen met de clitoris. Hoe komt het eigenlijk dat we daar zo weinig over weten? En hoe brengen we daar verandering in? Je hoort het in de nieuwe aflevering van het Volkskrantgeluid van journalist Emma Curvers, die er een stuk over schreef.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden