ColumnAleid Truijens

Laten we eens naar het onderwijsgebouw kijken, met die smalle trap omhoog en die altijd ingezeepte glijbaan

null Beeld

Zelfs de ABN Amro-bank, die het toch van de kansrijken moet hebben, heeft er de mond vol van: gelijke kansen. Bijna dagelijks zien we de tv-reclame met die twee wiegjes: de één staat op de ouderlijke slaapkamer, de andere in een babykamer-en-suite met visgraatparket. Nu vraag ik me af waarom de baby die in een bedje naast liefdevolle ouders ligt ‘pech’ heeft, maar goed, de boodschap is duidelijk: er zijn grote verschillen in kansen voor kinderen en dé weg om die te verkleinen is goed onderwijs.

Daar is geen speld tussen te krijgen. Bestrijding van kansenongelijkheid in het onderwijs was het afgelopen coronaschooljaar het toverwoord. Dat kwam doordat corona de kloof tussen de klassen vergrootte, en door de tv-serie Klassen, die de wrede praktijk van selectie in groep 8 liet zien. Ook voor de Onderwijsinspectie, de Onderwijsraad en de SER is de kansengelijkheid een groot kwaad. Terecht.

Succes door eigen verdienste, door je best te doen op school en hard te werken, dat is een meritocratisch ideaal. De ontplooiing van ieders talent, eruit halen wat erin zit – natuurlijk is dat sympathieker en eerlijker dan een maatschappelijke ordening op basis van klasse, herkomst, sekse of huidskleur. Dat talent, creativiteit en intelligentie worden beloond met een hoger inkomen is voor de meesten – tot op zekere hoogte – nog wel te pruimen. Veel mensen hebben plezier en gemak van de ideeën, kennis en offers van enkelingen.

Links én rechts zijn dol op de meritocratie: links vanwege het ideaal van gelijke kansen voor iedereen, rechts omdat ze de competitie, concurrentie en ambitie aanwakkert. Het meritocratische ideaal is in Nederland niet bereikt: nog altijd spelen de achtergrond van leerlingen, de herkomst, het opleidingsniveau en het inkomen van de ouders een grote rol. Milieugebonden verwachtingspatronen en vooroordelen over kinderen en hun ouders zijn taai in Nederland.

Maar ook al zou iedereen gelijke kansen hebben, dan nog hebben we geen walhalla. De meritocratie heeft ook meedogenloze kanten. Wie verliest in een gelijke strijd is pas echt een loser, en heeft geen excuus. Die verliezers zullen er altijd zijn. Niet iedere sterveling heeft evenveel hersens toebedeeld gekregen, of doorzettingsvermogen, of stabiliteit. Hoe redelijk is het dat hoogopgeleiden alle beste kaarten trekken? Zij verdienen meer, hebben meer vermogen, betere huizen, leven gemiddeld vijf jaar langer en zijn veertien jaar langer gezond dan laagopgeleiden (CBS StatLine).

Ouders weten dat; vandaar dat ze hun kind zo hoog mogelijk op de onderwijsladder willen krijgen, desnoods met bijles. Dat kun je niemand kwalijk nemen. Verwijtbaar is dat we ons onderwijs hebben ingericht als een gebouw met een smalle trap naar boven, waarbij praktisch onderwijs ‘laag’ is, en theoretisch onderwijs ‘hoog’. We stellen kinderen vanaf hun 12de in slagorde tegen over elkaar op en laten hen strijden om schaarse, felbegeerde plekken.

De glijbaan omlaag is altijd ingezeept.

Daar kan het onderwijs best iets aan veranderen. Allereerst door kinderen niet jong op te zadelen met een in lood geklonken oordeel. Dat de ene 12-jarige een feestje geeft omdat hij een vwo-advies heeft, terwijl een kind met een vmbo-advies treurt, zich dom en minderwaardig voelt en denkt te hebben gefaald, is hartverscheurend en onverteerbaar.

Wat ook helpt is een minder rigide scheiding tussen praktisch en theoretisch, alfa en bèta, nuttig en creatief. Een school die kansen openhoudt, alle soorten talent aanmoedigt, en geen enkel kind afremt of vernedert. Dan groeit misschien het besef dat de wereld alle soorten mensen nodig heeft. Laten we eens naar dat gebouw kijken, met die trap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden