Laten we een herzuiling voorkomen

Er dreigt een herzuiling, niet langs lijnen van geloof, maar langs etnische en sociaal-economische lijnen.

Genaturaliseerde Nederlanders zingen Wilhelmus. Beeld Martijn Beekman

Toen zo'n vijftien jaar geleden het debat over de vrijheid van meningsuiting in Nederland losbarstte, werd dit door velen als bevrijdend ervaren, een bevrijding van misschien wel het laatste beetje politiek paternalisme. Maar vandaag is het debat even grof als steriel geworden. Sterker nog, het heeft niets meer van een debat, het is schreeuwen tegen elkaar zonder ook maar één seconde te luisteren naar elkaar, laat staan te zoeken naar een oplossing met elkaar.

Ook blijkt dat na vijftien jaar steeds luider geschreeuw 'vrijheid van meningsuiting' nu wordt uitgelegd als ongebreideld alles te mogen en kunnen zeggen, waarbij iedere vorm van zelfbeheersing en beschaving over de schutting moet worden gegooid. Tegelijk durven de zelfbenoemde strijders voor het vrije woord nog steeds te beweren dat ze monddood worden gemaakt door een elite die haar politieke correctheid aan de naar vrijheid hunkerende burger zou opleggen.

Het zou lachwekkend zijn als het niet zo treurig was. Ongebreidelde verbale agressie wordt gekoppeld aan het iedere keer weer in de rol van slachtoffer kruipen. Deze houding werkt intimiderend, zodat veel redelijke mensen besluiten dan maar hun mond te houden.

Opgelegde assimilatie

Nog erger is het lot van degenen die de euvele moed hebben de verbale agressie met gelijke munt terug te betalen of die durven wijzen op de eigen zwakke positie in de samenleving. Zij moeten natuurlijk zwijgen en dankbaar zijn dat 'wij' hen dulden 'onder ons'. Durf je toch iets te zeggen, omdat je net zo mondig bent als je witte buurman, dan ben je een 'klaagneger'.

Hoe ironisch: men ontzegt de ander zowel het recht op verbale agressie als op de slachtofferrol, die beide wezenlijke bestanddelen vormen van de eigen positie in het debat. Het is het logisch gevolg van het grenzeloos verklaren van de eigen vrijheid, waardoor per definitie de vrijheid van wie anders is in de weg zit en dus weg moet. Er wordt van wie anders is, geëist dat hij of zij zich geheel conformeert aan het eigen wereldbeeld. 'Ik ben pas echt vrij als jij wordt zoals ik ben. Zolang jij het waagt anders te zijn, zie ik dat anders zijn als een bedreiging voor mijn vrijheid.'

Je kunt dit positief duiden, als een hunkering naar gemeenschap in een post-paternalistische samenleving, maar ook als een poging tot opgelegde assimilatie. Een tot mislukken gedoemde benadering in een wereld waar diversiteit steeds meer de norm zal zijn. Daar waar men tracht assimilatie op te leggen, worden vrijheden beperkt. En die beperking van vrijheden haalt de rechtsstaat onderuit en raakt dus uiteindelijk iedereen.

'Verweesde samenleving'

Laten we het zien als een hunkering naar gemeenschapszin. Laten we ook aannemen dat achter alle geschreeuw ook onmacht zit. Onmacht om een debat te voeren, omdat het nooit is aangeleerd. Het was niet nodig: de zo geroemde Nederlandse tolerantie was in onze verzuilde traditie vooral wegkijken. We hadden het knus met elkaar in die drukke zuil en hoefden nooit op de ander te letten of zelfs maar iets van die ander te weten.

Dus toen de zuilen verdwenen, wisten we niet zo goed hoe met die ander om te gaan. En bleef onverschilligheid de norm, waardoor de multiculturele samenleving in feite de voortzetting van de verzuiling was, maar dan zonder structuur en zonder leiders die met dwingend paternalisme ieder potentieel conflict tussen de zuilen in de kiem wisten te smoren of met uitruil van belangen wisten op te lossen.

Het is wat betreft belangenuitruil en conflictbeslechting op deze manier een rommeltje geworden. Soms lukte het nog, soms ook niet, maar een gemeenschappelijk kader ontbrak steeds vaker. In de kern is dit waarschijnlijk wat Fortuyn bedoelde met een 'verweesde samenleving'. Je ziet het ook in het politieke debat gebeuren. De een poneert een stelling, bijvoorbeeld dat zou kunnen worden overwogen in Nederland een wereldgodsdienst te verbieden, waarop de ander dan met hoogdravende morele verontwaardiging reageert. Steriel.

Frans Timmermans. Beeld Getty Images

Spontane herzuiling

Waarom niet doorgevraagd? Hoe doe je dat, zo'n verbod? En wat doe je met Nederlanders die zich weigeren te onderwerpen aan zo'n verbod? Komt er dan ook een gedachtenpolitie? Is het aanhangen van die godsdienst dan strafbaar? Zo ja, ga je dan naar de gevangenis? Vrij eenvoudige vragen, waar een eenvoudig antwoord op verwacht mag worden. En laat de toehoorders dan toch hun eigen conclusies trekken. Maak er niet altijd voorgekauwde hapklare brokken van. De meeste mensen hebben genoeg gezond verstand om zelf een oordeel te vormen.

Door alle geschreeuw over en weer dreigt nu een vorm van spontane herzuiling. Niet meer langs de traditionele lijnen van geloof en levensovertuiging, maar langs etnische en langs sociaal-economische lijnen. Mijn indruk is dat het geloof er vervolgens wordt bijgehaald om de lijnen wat scherper af te bakenen of, zoals de salafisten proberen, als isolatiemateriaal tegen de rest van de samenleving.

Ik kan hier maar een conclusie uit trekken: als je oprecht iets wil doen tegen de islamisering, moet je de herzuiling zien te voorkomen. Afrekenen met onverschilligheid voor en onbekendheid met de ander. Wegnemen van de sterke indruk die te veel niet-Hollandse Nederlandse jongeren hebben dat, wat ze ook doen, ze er nooit helemaal bij zullen horen.

Kwestie van beschaving

Het beste recept tegen islamisering is te laten zien dat er geen enkele tegenstelling hoeft te bestaan tussen het zijn van moslim en het zijn van Nederlander. Het beste recept tegen racisme is te laten zien dat racisten niet worden geboren, maar worden gemaakt daar waar intolerantie onweersproken blijft, grofheid de norm wordt en rekening houden met de gevoelens van anderen als zwakte wordt gezien.

Iedere samenleving die niet een zuilengalerij van gemeenschappen wil zijn, maar invulling wil geven aan een collectief gedragen idee van gemeenschap, waar ruimte is voor iedereen, zal behoefte hebben aan vreedzame vormen van conflictbeslechting en belangenuitruil. Wat dat betreft is een samenleving niets anders dan een gezin. Hiervoor is dialoog nodig, begrip voor elkaars standpunten, kennis van elkaars achtergronden. Gelijkschakeling is geen optie, evenmin als (zelf)isolatie. Dialoog werkt alleen als er een minimum aan respect is voor elkaars gevoeligheden, als geven en nemen uitgangspunt is.

Dat is geen politiek correct geneuzel, dat is een kwestie van beschaving. En onderdeel van onze beschaving is dat we door schade en schande hebben geleerd dat democratie niet de dictatuur van de meerderheid is, maar bloeit als de minderheid zich door de meerderheid beschermd weet.

Frans Timmermans is eerste vicepresident van de Europese Commissie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.