Opinie AIVD en NCTV

Landelijke veiligheidsdiensten zaaien onnodig angst en onrust

De Nederlandse burger heeft er recht op dat hij door AIVD en NCTV objectief wordt voorgelicht, betoogt econoom en filosoof Kees Cools.

Een zwaar bewapend politieteam bij de Utrechtse tram op 18 maart van dit jaar, 18 maart 2019. Beeld ANP

De AIVD opereert in sommige gevallen ‘manipulatief’, dat wil zeggen dat ze met haar informatie het gedrag van anderen probeert te beïnvloeden. Aldus Paul Abels, hoogleraar inlichtingenstudies en voorheen leidinggevende bij de AIVD en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) naar aanleiding van de omstreden actie van de AIVD jegens het Amsterdamse Cornelius Haga Lyceum. Is dat het gedrag wat we van onze inlichtingen- en terrorismediensten verwachten, nodeloos angst en onrust zaaien, ‘verstoringsacties’ die ‘manipulatief’ zijn? In dit geval nog eens extra aangewakkerd door een oproep van premier Rutte om kinderen niet naar dat lyceum te sturen (waarna het omgekeerde gebeurde, 135 nieuwe leerlingen meldden zich aan). En hoe ver strekt dat gedrag van de AIVD en de NCTV?

Het sturen door de AIVD van een ambtsbericht over salafisme en terroristische invloeden bij het Cornelius Haga Lyceum aan de gemeente Amsterdam en de onderwijsinspectie had als doel dat beiden in actie zouden komen. Dat beaamt ook AIVD-directeur Schoof: ‘Ja, we zouden het de volgende keer weer zo doen.’ Het wordt nog ingewikkelder als hij tegelijkertijd stelt dat ‘stigmatisering van moslims, discriminatie en polarisatie het laatste is wat de AIVD wil.’ Het is lastig, vrijwel ondenkbaar, om te waarschuwen voor vermeend salafisme en terrorisme en vervolgens verbaasd te zijn als dat wordt ervaren als stigmatiserend en polariserend. Vooral als overtuigend bewijs niet wordt geleverd en even later de onderwijsinspectie vaststelt dat er op die school geen sprake is van salafistisch onderwijs, onverdraagzaamheid of belemmering van integratie in de samenleving. Je zou mogen verwachten dat de AIVD zich van dit dilemma bewust is en daar zorgvuldiger mee omspringt.

De toezichthouder op de geheime diensten, de CTIVD, gaat nu onderzoek doen naar de onderbouwing en proportionaliteit van het AIVD-ambtsbericht over het lyceum en of de nationale veiligheid daadwerkelijk in het geding is. Het is te hopen dat er weinig of niets aan de hand is bij deze Amsterdamse school. Het paradoxale is echter dat een dergelijke conclusie tegelijkertijd ook slecht nieuws is, omdat daaruit grove nalatigheid of onzorgvuldigheid van de AIVD zou blijken. Dat zou het vertrouwen in de AIVD ernstig schaden.

Utrechtse tram

Een ander voorbeeld van onnodig angst en onrust zaaien door landelijke veiligheidsdiensten was de aankondiging van het hoogste dreigingsniveau (niveau 5) door het hoofd van de NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg bij de schietpartij in de Utrechtse tram in maart. Hij probeerde kort daarna zijn beslissing te relativeren: ‘Dat hoogste dreigingsniveau geldt slechts voor de provincie Utrecht’ en liet zich daarbij ook de werkelijke reden ontvallen: ‘Niets doen was geen optie. Als de NCTV alles bij het oude laat, op dreigingsniveau 4 dus, kan dat achteraf slap overkomen.’ Dat zou nimmer een motief mogen zijn voor bewust onnodig angst en onrust zaaien, alleen maar om ‘niet slap over te komen’.

Een derde voorbeeld van niet objectief handelen van onze veiligheidsinstanties is het vorige maand verschenen AIVD-rapport over jihadistische aanslagen in westerse landen: 122 gelukte en mislukte aanslagen van 2004 tot eind vorig jaar. Dat is fors, dat zijn er 122 te veel. Het is echter merkwaardig dat nergens in het rapport te vinden is hoeveel slachtoffers door die 122 aanslagen (waarvan er 30 zijn mislukt) zijn gevallen tijdens al die jaren. En hoe ontwikkelen de aantallen slachtoffers zich over de tijd? Ontbreken dergelijke cijfers om een (positieve) trend te maskeren? De realiteit is dat het aantal aanslagen vorig jaar met 80 procent is gedaald ten opzichte van het jaar ervoor, gelijktijdig met de neergang van het IS-kalifaat.

De AIVD is een Nederlandse rijksoverheidsdienst. Dan zou je verwachten dat ergens in het rapport ook de belangrijkste Nederlandse cijfers worden genoemd, dan kunnen we die vergelijken met andere landen. Niets daarover. Om het zeer lage Nederlandse cijfer te verbergen? De realiteit is dat in Nederland van 2005 tot en met 2018 nul dodelijke slachtoffers zijn gevallen door Jihadistische aanslagen.

Extreem-rechts

Een ander perspectief is dat het aantal jihadistische aanslagen in 2018 in het Westen weliswaar fors is gedaald, maar dat het aantal terroristische aanslagen door extreem-rechts de laatste jaren flink is toegenomen. Dat blijkt niet uit de AIVD-publicatie over rechts-extremisme van oktober 2018 maar wel uit de Global Terrorism Index 2018, een rapport van onder meer het Amerikaanse ministerie van Binnenlandse Veiligheid (Homeland Security). Die aantallen zijn de laatste jaren hoger dan ooit, met vanaf 2015 respectievelijk 26, 23 en in 2017 het hoogste aantal van 59 aanslagen (waarvan 28 in Europa). Tien keer zoveel als het aantal jihadistische aanslagen in 2018. Daar komt bij dat inmiddels niet alleen willekeurige burgers maar ook vooraanstaande politici gericht het doelwit zijn geworden van rechts-extremisten, getuige de recente moord op de regeringspresident van de Noord-Hessische stad Kassel, Walter Lübcke. En waarbij bovendien op tientallen rechts-extremistische fora en Facebook de moordaanslag luid gevierd werd.

Voor een goede dienstverlening aan de Nederlandse samenleving rond de gevaren van terrorisme en salafisme is het te hopen dat de AIVD en de NCTV niet langer nodeloos olie op het vuur gooien en onnodige angst, onrust en stigmatisering juist zien te voorkomen, in plaats van aan te wakkeren. En dat zij ons objectief en niet manipulatief informeren.

Kees Cools is econoom en filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden