LagosPhoto: melancholie over het verleden, elan voor nu en later

Afrikablog

Het fresco van Mary Evans in het gebouw van de Federal Government Printing Press in Lagos. Beeld wb

Time Has Gone is het thema van het fotofestival LagosPhoto deze maand en dat is precies het gevoel dat me overvalt als ik het kantoortje van het Federal Government Printing Press binnenga. Stoffig, vervallen, stapels paparassen op de grond en op het aftandse bureau maar bemand door een heer in een verzorgd pullover met das. Het gebouw werd eind 19de eeuw neergezet door de toenmalige koloniale Britse machthebbers en deed nog lang dienst na de onafhankelijkheid van Nigeria in 1960. De drukkerij is grotendeels in onbruik geraakt en het gebouw biedt nu soms onderdak aan culturele evenementen. De ambtenaar opent de deur naar een grote ruimte waar LagosPhoto enkele exposities heeft ingericht.

Op panelen in de ruimte hangen fotomontages die doen denken aan de bankbiljetten van de jonge Afrikaanse naties in de jaren zestig en zeventig, door Malala Andrialavidrazana (geboren in Madagascar, woont in Parijs). Emmanuelle Andrianjafy (ook geboren in Madagaskar, woont in Dakar, Senegal) vangt de tijd met foto’s van de zandstormen van de harmattan uit de Sahara die gebouwen en wijken bedekken, en ze schrijft in dagboekfragmenten hoe ze zich verbaast dat de vrouwen geduldig zand blijven vegen. Aan een wand hangen pakjes ansichtkaarten met oude portretten van vrouwen met een tekst op de achterkant, een project van de Nederlandse Mathilde ter Heijne. Op de achterwand heeft de Nigeriaans-Britse Mary Evans een collage met uitgeknipte sjabloonfiguren aangebracht, ‘getrokken uit haar herinneringen aan haar jeugd in Lagos’ staat erbij: kinderen, zwangere vrouwen, gezinnen en relaties.

Wat is er geworden van de idealen?

De idealen en de hoge verwachtingen van de eerste jaren na de onafhankelijkheid zijn nog steeds niet uitgekomen, wat is ervan overgebleven? Het is die melancholieke vraag die uit het werk van heel wat fotografen op LagosPhoto opstijgt. Die bankbiljetten kelderen al snel in waarde. Op een andere locatie – een expositieruimte van Omenka Gallery verstopt achter een villa, maar met een tuin vol rode bloemen en uitzicht op de lagune – beplakte de Senegalees-Italiaanse Adji Dieye de wanden met foto’s van de inmiddels vervallen gebouwen in Sovjetstijl, die in Afrika werden neergezet door jonge regimes na de onafhankelijkheid. In de ruimte zette ze panelen met namen en silhouetten van vroegere leiders en een kaartvorm van hun landen, zoals Samora Machel van Mozambique, Laurent Kabila van Congo-Kinshasa.

Werk van Adji Dieye in de Omenka Gallery. Beeld wb

Time has gone heeft in Nigeriaans spraakgebruik echter nog een betekenis, schrijven de curatoren in hun missiestatement: time is up, tijd voor iets nieuws, voor actie. Daarmee sluit het fotofestival aan op de trend van Afropolitans, Afrikaanse kosmopolieten, meest jonge, creatieve Afrikanen die in het Westen zijn opgeleid of er furore hebben gemaakt en nu in Lagos en andere Afrikaanse metropolen een bruisende subcultuur komen aanjagen. Ze pendelen lustig over de wereld en hun acties en culturele debatten nemen ze mee uit Londen, Paris, New York of Amsterdam naar de Afrikaanse moedergrond.

Wat speelt er op fotografiegebied?

LagosPhoto wil uitdrukkelijk een inkijk bieden aan het publiek in Nigeria wat er speelt op fotografiegebied, ook van niet-Afrikaanse kunstenaars. Oprichter Azu Nwagbogu (die een jaar interim-directeur is in Kaapstad bij het Zeitz-MOCAA) heeft het curatorschap voor deze negende editie overgedragen aan de Duitse Charlotte Langhorst, die wordt bijgestaan door drie andere vrouwelijke curatoren: Wunika Mukan (Nigeria), Eva Barois De Caevel (Senegalees-Frans, woont in Parijs) en Valentine Umansky (Frankrijk).

Bezoekers van LagosPhoto fotograferen elkaar bij de Alliance Française. Beeld wb

Isabella Agbaje kreeg de opdracht een expositie samen te stellen met jong talent. De keuze is te zien in het nieuwe gebouw van de Alliance Française op Lagos Island – het hoofdgebouw is deze zomer geopend door president Macron, een grote theaterzaal ernaast is nog in aanbouw. Agbaje kwam twee jaar geleden naar Nigeria. Ze groeide op in Boston als kind van Nigeriaanse ouders en werkte na haar studie in marketing bij bedrijven in Californië. Hoewel ze vroeger met haar ouders vaak op familiebezoek ging in Nigeria, was bij haar echte ‘thuiskomst’ overdonderd door creatieve activiteit in de stad, zegt ze. ‘Zoveel jonge kunstenaars timmeren aan de weg, ze staan midden in het nu.’ Zij zelf was naast haar marketingbanen al fotografe en in Lagos stortte ze zich op het organiseren van tentoonstellingen en artistieke evenementen.

Enorme aantrekkingskracht 

Zij omarmt het gevoel van ‘Afropolitanism’ onomwonden: ‘Kunstenaars met ervaringen in de diaspora jutten de boel hier enorm op. We doen dat via instagram en sociale media de hele dag, maar ook komen we elkaar hier bij allerlei evenementen tegen. Er gaat internationaal een enorme aantrekkingskracht uit van Lagos, als de nieuwe voorhoede op multimediagebied. Mark Zuckerberg kwam niet voor niets poolshoogte nemen.’

Keus genoeg dus qua opvallende jonge kunstenaars. De identiteit van jongeren in Afrika en de rest van de wereld is een veelgebruikt onderwerp en dat sluit ook aan bij het centrale thema van LagosPhoto dit jaar. Vanuit de diaspora is het thema van genderfluiditeit overgewaaid naar Lagos, waar tot voor kort zulke onderwerpen volledig taboe waren. Nu tonen kunstfoto’s androgyne personen in glamoreuze kleding, make-up en situaties.

Agbaje wijst op een video in haar expositiezaal van Daniel Obasi, die veel samenwerkt met Vlisco, het Nederlandse bedrijf dat van oudsher stoffen voor de Afrikaanse markt maakt. De Igbo-cultuur verbeeldt hij als een rijke traditie waar homoseksuele relaties vroeger een normaal onderdeel waren, zelfs een huwelijk van twee vrouwen kon. Obasi kent Amerika en heeft echt zo’n ‘global mindset’, zegt Agbaye. Tegelijkertijd dompelt hij zich juist onder in het straatleven in Lagos, in de gewelddadige krottenwijken: ‘Hij is daar nu materiaal aan het schieten.’

Kinderen in Coltan-mijnen

De exposerende fotografen hebben elk een heel eigen interpreatie van het thema. Mij spreekt het werk van de Nigeriaanse kunstenares Ndidi Dike, ook tentoongesteld bij de Alliance Française, erg aan. Het zijn fotocollages, waarin soms lappen wit katoen zijn verwerkt, in zwart-wit die een historische sfeer oproepen – familiekiekjes lijken het uit de jaren vijftig, maar sommige delen met kinderen lijken veel recenter. Dike is aanwezig bij de opening en vertelt dat ze inderdaad foto’s van zichzelf als kind en van haar familie heeft gebruikt; ze heeft die gecombineerd met recent materiaal over Congolese kinderen die gedwongen werken in de coltan-mijnen.

Werk van Ndidi Dike in de nieuwe Alliance Française in Lagos. Beeld wb

Dike (in 1960 geboren in Londen, naar Nigeria teruggekeerd voor de kunstacademie, met haar werk deelgenomen aan tientallen exposities) zegt: ‘Het lijken klassieke moeder-en-kindbeelden, over grootbrengen. Maar het gaat ook over botsende aspiraties in de jaren zestig, het optimisme in die tijd die uitliep op oorlog en dictatuur. Ik heb mijn wereld van toen gecombineerd met die van de coltankinderen van nu. Ik heb beeldmateriaal over hen van sociale media gehaald, en mezelf erin gemonteerd. Die coltan is nodig voor de mobiele telefoons in de hele wereld. De sociale onrechtvaardigheid gaat zo van de wandaden onder Leopold II’ (de Belgische koning die Congo op een wrede manier als wingewest uitbuitte) ‘naar kinderuitbuiting voor onze mobieltjes.’

Time Has Gone: het is hoog tijd in actie te komen tegen zulke wantoestanden.

Wim Bossema

Pauze bij een van de vele fotoworkshops bij het centrum van de African Artists Foundation, organisator van LagosPhoto. Beeld wb
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.