Laat universiteit autonoom blijven

Moet de inhoud van onderzoek echt grotendeels bepaald worden door maatschappelijke vraagstukken? Een pleidooi voor autonomie.

oHogleraren van de Universiteit van AmsterdamBeeld anp

Rufus Dingelam, hoogleraar scheikunde aan een universiteit in het noorden des lands, ontving de Nobelprijs voor de Chemie decennia na uitvinding van de stof waarvoor hem de prijs werd toegekend: N-Ethyl-8-hydroxytetrahydrochloropheenhydrochloride, 'de derde witmaker', dat zijn toepassing vond in wasmiddelen.

Professor Rufus Dingelam is een fictieve figuur, personage in de roman Onder Professoren van W.F. Hermans. Maar werkelijk bestaande Nobelprijswinnaars kregen die prijs maar al te vaak voor ontdekkingen van tientallen jaren daarvoor. Pas na zoveel tijd kon hun werk op waarde worden geschat.

In Onder Professoren ging het om (bekritisering van) de democratisering van universitaire bestuursorganen. Inmiddels zijn we een stap verder: nu wordt er beleid gepresenteerd (in de nota Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor de toekomst) dat de inhoud van het universitaire onderzoek zelf grotendeels laat bepalen door maatschappelijke vraagstukken.

De Wetenschapsvisie

Onder het mom Beter worden waar we al goed in zijn wordt selectief investeren verdedigd in wetenschapsgebieden die allemaal aan het criterium maatschappelijke relevantie worden geacht te voldoen; niet verbazend zijn dit vooral de ict, technologie, klimaatwetenschap en gebieden binnen de medische wetenschap. Als de huidige agenda wordt doorgevoerd. De gedachte dat kennis en de verwerving daarvan alleen te verdedigen zijn als die in een behoefte voorzien en 'problemen oplossen' is uiterst bezwaarlijk.

De gedachte die uit veel recente kritiek op de universiteiten spreekt, is dat de universiteit meer moet aansluiten bij de maatschappij, omdat zij daardoor wordt bekostigd. De Wetenschapsvisie lijkt aan die kritiek tegemoet te willen komen.

De vraag is echter of deze kritiek wel zo onschuldig is als zij lijkt: zij strookt namelijk met een toenemende onwil om als samenleving te betalen voor iets wat niet alle afzonderlijke individuen binnen de samenleving (in tegenstelling tot de samenleving als geheel) materieel ten goede komt, zoals er ook een trend gaande is om zorgverzekeringen aan te bieden waarbinnen iemand alleen betaalt voor de zorg die hij of zij persoonlijk 'verbruikt', en zoals het ook steeds moeilijk is gebleken de waarde van de Nederlandse bijdrage aan de EU uit te leggen, omdat 'we toch veel meer geven dan we terugkrijgen'.

Myrthe Bartels is postdoctoraal onderzoeker klassiek Grieks, The University of Edinburgh.Beeld Myrthe Bartels

Het einde van autonoom onderzoek

De onderliggende gedachte in deze drie gevallen is dat iemand slechts zou hoeven betalen voor datgene wat hij of zij zelf afneemt.

Maar de rol van de universiteit binnen de samenleving kan juist heel goed vergeleken worden met de rol van een verzekerde binnen de verzorgingsstaat, of van Nederland binnen de EU. Idealiter vindt er een herverdeling plaats, zoals dat ook met de zorgverzekering in Nederland werkt: iedereen betaalt mee (ook als je niet rookt, etc.), en zo blijven de kosten voor iedereen (relatief) laag, ook voor mensen die bovengemiddeld veel zorg nodig hebben of zich willen en kunnen bekwamen in een intellectuele expertise. Het gaat om de sociale opzet van het systeem, die direct verbonden is aan het inzicht dat het menselijk leven onvoorspelbaar is.

Op deze manier bezien kan de universiteit haar autonomie, die voor haar van levensbelang is, behouden. Het kan waardevol zijn om niet-academisch publiek bij de wetenschap te betrekken. Maar de manier waarop dat nu gestalte krijgt, betekent het einde van autonoom onderzoek en staat haaks op de ambitie om de Nederlandse wetenschap bij de wereldtop te laten aansluiten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden