Laat soenni's voor IS alternatief vinden

Pas als de soennitische gebieden in handen van IS zich onder gema-tigde leiding organiseren, kan de molen van radicalisering tot stilstand komen.

Strijders maken een selfie tijdens artilleriebeschietingen op de door IS bezette Iraakse stad Fallujah, eind mei. Beeld AP

In Syrië en Irak zijn troepen met luchtsteun van de Coalitie in opmars tegen IS. Licht aan het einde van de tunnel? Eerst een blik op het rapport Exploiting Disorder: al-Qaeda and the Islamic State van de International Crisis Group (ICG). Dat verbindt de puntjes van Afghanistan en Pakistan tot Mali en Nigeria via het Midden-Oosten, Jemen, de Sinaï en Libië. Te midden van staten in ontbinding en crisis woekeren IS, Al Qaida, de Taliban, de Somalische al-Shabab, Boko Haram en andere extremisten met islamitische ideologie. Het beschrijft omstandigheden die ultra-radicalen de wind in de zeilen gaven. En de westerse acties die dat niet hebben kunnen voorkomen of die dat hebben verergerd.

De ICG ziet IS in de brede samenhang. Hoe te voorkomen dat een eenzijdige focus op IS nieuwe risico's oplevert. Het rapport waarschuwt tegen overhaasting. De voorkeur heeft geleidelijk terugdringen en fondsen afsnijden. Want het gaat om de dag erna. Dan moeten Arabische soennieten die nu onder de IS-knoet leven het bestuur en de veiligheid overnemen. En dat vraagt voorbereiding.

Iedereen vecht tegen IS, maar vooral om zichzelf te positioneren. Alleen voor het Westen is IS eerste prioriteit. Niet voor de Koerden in Syrië en Irak, het Assad-regime, Hezbollah, de sjiitische milities in Irak, en diverse soennitische rebellen in Syrië en de Al Qaida-facties. Evenmin voor Iran, Rusland, Turkije en de Arabische Golfstaten. Deze spelers houden elkaar in de gaten. Als de een (terrein)winst maakt, ziet een ander dat als verlies. Het doel is te voorkomen dat een andere partij meer strategisch voordeel behaalt.

Zowel in Syrië als Irak heeft Iran op de grond de sterkste troeven: het Assad-regime, Hezbollah en sjiitische milities in Irak. De Iraanse Lawrence of Arabia, generaal Qasim Soleimani van de Revolutionaire Garde, stuurt operaties tegen IS aan bij het Iraakse Fallujah. Ook in Syrië duikt hij op aan het front. De 'adviseur' van Soleimani bij Falluja, de Irakees Abu Mahdi al-Muhandis staat op de Amerikaanse terreurlijst. De zwakke regering van Abadi in Bagdad betaalt de pro-Iraanse milities uit het Iraakse oliegeld. De VS steunen het reguliere Iraakse leger dat zonder de sjiitische milities niet veel uitricht.

Generaal Qasim Soleimani van de Revolutionaire Garde, 'de Iraanse Lawrence of Arabia'.

Explosief voorbeeld

In Syrië is het vergelijkbaar. De voornaamste VS-partner tegen IS is de Syrische tak van de Turkse PKK die in een nieuwe oorlog met Ankara is gewikkeld. De VS beschouwen deze tak, de PYD, anders dan de PKK, niet als 'terroristisch'. Amerikaanse topcommandanten zijn net zo zichtbaar bij de Syrische PKK als de 'terrorist' al-Muhandis dat is aan het Iraakse front. Daardoor zijn de spanningen over Syrië tussen de VS en NAVO-bondgenoot Turkije meer in het nieuws dan die tussen de VS en Iran. Ook met een andere tegenstrever, Rusland, zoeken de VS in Syrië samenwerking om IS te verslaan. Het massamoordende Assad-regime blijft zo buiten schot. IS heeft een mijnenveld aan paradoxen in het leven geroepen.

De behoedzaamheid waarvoor ICG pleit komt hieruit voort. In Syrië kan het conflict tussen Turkije en PKK zich uitbreiden. Er zijn in Syrië militairen van de VS, Rusland en Iran. Een race naar IS in Raqqa kan een brisante situatie opleveren. In Irak is IS-hoofdstad Mosul een explosief voorbeeld. De Barzani-Koerden van Noord-Irak laten weten dat zij geen sjiitische milities in Mosul willen. Dat betekent voor hen ook: geen 'centraal gezag' vanuit Bagdad. Turkije, dat oude aanspraken op Mosul heeft, denkt er net zo over. Iran en Rusland zijn oppermachtig in Damascus. En Iran heeft de meeste invloed in Bagdad. Tegelijk zijn de regeringen in Damascus en Bagdad niet in staat het hele land onder controle te krijgen. Nieuwe conflictstof te over.

Het tweede gevaar is verdere radicalisering binnen Arabische soenni-gemeenschappen. De Arabische soennieten zijn zich in eeuwen van soennitisch Turks-Ottomaans oppergezag gaan beschouwen als toonaangevend. Onder Saddam Hussein was dat nog steeds zo. De Amerikaase invasie van Irak in 2003 heeft die bakens verzet.

Het regime van Assad heeft met hulp van Poetin in overwegend soennitische wijken van Aleppo, Homs en rond Damascus zware verwoestingen aangericht. In de soennitische Iraakse steden Tikrit en Ramadi gebeurde hetzelfde door Iraakse eenheden bestaande uit sjiieten. Het soennitische Fallujah is nu aan de beurt; de stad werd ook al onder de eerdere Amerikaanse bezetting zwaar getroffen. De spiraal van wraak en weerwraak kan versterkt worden als bij de herovering van Raqqa en Mosul op IS veel burgers het slachtoffer worden en zij nieuwe bezetters krijgen.

Een soennitisch alternatief voor IS is daarom essentieel. Dat staat niet direct klaar. In Irak ontsloegen de VS eerst de soennitische oude aanhang van Saddam Hussein. Andere soennitische groepen werden door de Amerikanen omgesmeed tot bondgenoten maar vervolgens overgelaten aan de genade van de sjiitische premier Maliki. In Syrië heeft westerse passiviteit tegenover het Assad-regime ultra-radicalen als IS en Al Qaida in de kaart gespeeld. Koerden of sjiitische milities worden niet als bevrijders ingehaald in verwoeste soennitische steden en dorpen. De staten Irak en Syrië bieden geen veilig onderdak meer aan grote groepen soennieten.

Pas als de soennitische gebieden in handen van IS of andere extremisten zich onder gematigde leiding organiseren, en ook voor het Westen een aanvaardbare gesprekspartner worden, komt de molen van radicalisering tot stilstand. En dan pas komt er zicht op een vreedzame regeling.

Marcel Kurpershoek was speciaal gezant voor Syrië en is senior fellow New York University in Abu Dhabi.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden