Opinie

Laat scholieren hun eigen leeslijst samenstellen en verdedigen (en weg met die boekverslagen)

Wie het leesplezier wil vergroten, geeft scholieren de vrije hand in het samenstellen van hun leeslijst. Laat het ze maar toelichten, en de criteria beargumenteren. Dan is dát hun examen.

Scholieren ontmoeten Youp van 't Hek op de Dag van de Literatuur, in 2007, in Rotterdam.  Beeld Brunopress
Scholieren ontmoeten Youp van 't Hek op de Dag van de Literatuur, in 2007, in Rotterdam.Beeld Brunopress

Om het leesplezier onder jongeren is de afgelopen dagen veel te doen geweest – wel of geen pulp ‘mogen’ lezen, lezen dat al dan niet tot elitaire bezigheid verworden is. Van mij als aanstormend docent Nederlands wordt (terecht) verwacht dat ik het literaire vuurtje bij jongeren aan ga wakkeren. Echter, lezen wordt nog altijd getoetst in een ouderwets systeem van leeslijsten en verplichte boekverslagen.

Een gebrek aan autonomie motiveert slecht, leer ik bij de pedagogische vakken. Daarom is het van belang om leerlingen zoveel mogelijk vrijheid te geven bij een vak waarin motivatie om te lezen cruciaal is. Het lezen van een boek wordt nu ‘beloond’ met het maken van een leesverslag, waar veel tijd in gaat zitten. Hoewel het in essentie goed kan zijn om uitgebreid te reflecteren op een literair werk, komt dit in de praktijk zowel het aantal boeken dat gelezen wordt als de heterogeniteit van de leeslijst niet ten goede.

Leesgedrag docenten

Schrijver en journalist Christine Otten en literatuurwetenschapper Jeroen Dera stippen dit probleem kort aan in het televisieprogramma Eus’ Boekenclub op 11 maart 2021. Ze noemen websites als scholieren.com als reden voor een gebrek aan diversiteit in de literatuur die wordt gelezen; leerlingen baseren de keuzes voor hun leeslijst vaak op de ranglijsten die op dit soort sites staan. ‘Zo reproduceert het systeem zich eigenlijk heel erg’, benoemt Dera.

Ook docenten Nederlands lijken hun boekenkeuzes van ranglijsten af te laten hangen. In zijn oriënterende onderzoek De lezende leraar. Literatuuronderwijs in Nederland(s) als onderzoeksobject uit 2018, beschrijft Dera kort het leesgedrag van de door hem onderzochte groep docenten Nederlands (ruim 1.600 personen): ‘…deze groep [leest] niet uitzonderlijk veel, wordt qua leesselecties geleid door succesromans op de literaire markt en heeft relatief slecht zicht op de literaire actualiteit. […] Als het zo is dat docenten leerlingen mede inspireren en adviseren op basis van hun eigen leeservaringen, dan lijkt het erop dat het hedendaagse Nederlandse literatuuronderwijs sterk verknoopt is met wat goed scoort op de literaire markt […]. De rol van het literatuuronderwijs in de symbolische productie van literatuur kan in dat geval niet los worden gezien van de (goeddeels neoliberale) mediacultuur waarin die literatuur tegenwoordig functioneert.’

Lezen mag niet ontspannend zijn

Het zijn woorden die Charlotte Remarque echoot in de Volkskrant op 18 september 2020 als ze stelt dat het boek slachtoffer geworden is van de optimaliseringsdrift van jongeren. Het is niet dat jongeren niet wíllen lezen, maar dat ontspanning bijna nooit meer het doel mag zijn.

Om de motivatie en het leesplezier te bevorderen, moet het mogelijk zijn om de leeslijst autonomer in te richten. Vervang verplichte verslagen door de vraag ‘Welke boeken zou ik op een leeslijst zetten, en waarom?’. Op deze manier ontstaat er meer ruimte om na te denken over de intentie van de leeslijst, in plaats van dat er bij voorbaat al gefilterd wordt op geschiktheid, en boekenselecties beperkt blijven tot de successen van de literaire markt en het aanbod op scholieren.com.

Buitenbeentjes

Bediscussieer in de lessen óók de buitenbeentjes en de twijfelgevallen – onbekendere boeken die misschien géén prijzen gewonnen hebben, en ja, ook boeken die door sommigen als pulp worden weggezet. Breng nadrukkelijk auteurs onder de aandacht die niet wit zijn, die niet mannelijk zijn, auteurs die nog niet op ranglijsten te vinden zijn.

En laat scholieren dan ter beoordeling hun leeslijst verdedigen. Toets de lijsten door middel van een open dialoog, laat leerlingen hun leeslijst beargumenteren en ga het gesprek aan over eventuele ‘discutabele’ keuzes. Welke boeken hebben de uiteindelijke leeslijst wel gehaald, welke niet, en waarom wel, of waarom niet? Kan een middelbare scholier zich identificeren met de personages en verhaallijnen in de gekozen boeken? Is het uiteindelijk een lijst geworden die geleid heeft tot meer literair inzicht én leesplezier?

Durf het risico te nemen dat er in dit nieuwe, verslagvrije systeem af en toe een twijfelachtig boek gelezen wordt, en dat de uiteindelijke leeslijst van de leerling misschien niet aan alle traditionele criteria voldoet. Maar bovenal: ga de neoliberale optimalisering van het lezen tegen, dat brengt het leesplezier pas echt weer terug.

Dorien Scheltens is fotograaf en docent Nederlands in opleiding

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden