Opinie

Laat omzichtigheid ons idealisme temperen

Vluchtelingencrisis

Wie lieten het Syrische jongetje Aylan Kurdi in de steek? Makkelijke antwoorden zijn er niet.

Beeld Getty Images

Het beeld van een dood Syrisch jongetje op een Turks strand heeft geleid tot een golf van westerse introspectie en veel gepraat over hoe 'de wereld' de 3-jarige Aylan Kurdi in de steek heeft gelaten. Hij verdronk met zijn moeder en broer in een poging de burgeroorlog in hun land te ontvluchten.

Die reactie is begrijpelijk, maar welke gevolgen die heeft voor het beleid is onduidelijk. En omdat verontwaardiging uiteindelijk tot uitdrukking komt in beleid, is het zinvol goed na te gaan wat het eigenlijk betekent als we zeggen dat wij - Amerika, het Westen, de wereld - de familie Kurdi in de steek hebben gelaten en zo aan hun lot hebben bijgedragen.

Het kan betekenen dat de machthebbers van deze wereld, de VS voorop, een verantwoordelijkheid hadden om te voorkomen dat de oorlog in Syrië uitbrak en om de slachtoffers ervan te beschermen toen het eenmaal zover was.

Ross Douthat. Beeld .

Oproepen tot militaire interventie

Tot op zekere hoogte klinkt dit plausibel. De VS hebben heel bewust de rol van toezichthouder op wereldwijde stabiliteit op zich genomen en nu is er in Syrië een lelijke barst ontstaan in de Pax Americana. En aangezien de diverse Amerikaanse bemoeienissen met Syrië - clandestiene hulp aan rebellen, het dreigen met en dan weer uitstellen van luchtaanvallen, de hulp aan rebellen - tot nu toe mislukt lijken te zijn, zijn we voor een deel medeverantwoordelijk voor de zich voortslepende catastrofe.

Dit argument is echter meestal gekoppeld aan oproepen tot militaire interventie en dan wordt het minder overtuigend. Het was juist die theorie van de 'verantwoordelijkheid om te beschermen' die onze interventie in de burgeroorlog in Libië moest rechtvaardigen en nu verdrinken er ook Libische vluchtelingen in de Middellandse Zee en verkeert hun land in zijn eigen bloedige chaos.

Dit resultaat kenmerkt helaas vele humanitaire interventies: sommige mensen worden gered, anderen leggen het loodje. De ene groep bandieten wordt aangepakt en dan blijken hun opvolgers nog erger te zijn. Daarbij is nooit echt overtuigend aangetoond dat een humanitaire interventie in Syrië daadwerkelijk zou slagen. Dat is een harde werkelijkheid die niet verandert met het beeld van een lijkje op het strand.

Utilitair universalisme

Uiteraard is militaire interventie niet de enige manier waarop de familie Kurdi beschermd had kunnen worden. Ze hadden ook in staat kunnen worden gesteld om via een luchtbrug naar een ander land te gaan om daar als vluchteling te worden verwelkomd, iets waar zoveel Syriërs wanhopig naar verlangen. Vervolgens is de vraag welk land die verantwoordelijkheid draagt? Wie had ze moeten opnemen?

Je zou kunnen zeggen dat landen die direct te maken hebben met het Syrische leed meer verantwoordelijkheid dragen om vluchtelingen op te nemen dan andere landen. De grootste verplichting zou rusten op die landen - vooral de Golfstaten en Iran - die wapens en geld in het Syrische conflict hebben gepompt. Een mindere verantwoordelijkheid, maar toch, rust op de Verenigde Staten, want ook wij hebben wapens gestuurd en er zijn verbanden tussen onze interventie in Irak en de huidige chaos in de regio. Andere landen hebben minder tot geen verplichtingen.

Toch is de werkelijkheid ruwweg juist andersom. Landen als Qatar en Saoedi-Arabië nemen in feite geen vluchtelingen op. De VS maar mondjesmaat. De landen die hun deuren het wijdst hebben opgezet zijn Duitsland en Zweden. Landen die zich laten leiden door een andere theorie van morele verplichting: een utilitair universalisme waarin de rijkste landen ter wereld gewoon de verplichting hebben vluchtelingen op te nemen, ongeacht of ze verantwoordelijkheid dragen voor de crisis die de vluchtelingenstroom veroorzaakt.

Onwerkbaar

Deze theorie heeft het voordeel dat je niet hoeft te kissebissen over wie waarvoor verantwoordelijk is. Als zich een tragedie voordoet, moet elk land met een bepaald nationaal inkomen gewoon de poort openzetten. Maar het nadeel is dat het op lange termijn totaal onwerkbaar is en daar begint Europa nu achter te komen.

De utilitaire theorie is blind voor culturele realiteiten, voor de problemen rond integratie, voor de gevaren van een onvermijdelijke terugslag. Een diepgaande langetermijnkwestie voor de Europese samenleving, namelijk dat het continent deze eeuw grote aantallen nieuwkomers, vooral vanuit Afrika, nodig zal hebben, wordt hiermee op dit moment op de spits gedreven.

Vervolgens wordt geprobeerd de crisis te omzeilen door afwijkende meningen als onrechtmatig te bestempelen, maar dat werkt ook maar tijdelijk: de ene dag heb je een pro-immigratie-'consensus', de dag daarop gaat een partij met fascistische wortels voorop in de opiniepeilingen in Zweden.

Omzichtigheid is dus geboden om het idealisme in deze kwesties te temperen. Als er voor rijke landen al een morele plicht bestaat om vluchtelingen op te nemen, betekent dat nog niet een morele plicht om dat te doen in een tempo dat de eigen samenleving redelijkerwijs niet aankan.

Dat betekent dat de verplichtingen per land kunnen verschillen. We kunnen redelijkerwijs stellen dat wij Amerikanen door zo weinig vluchtelingen op te nemen - pas 1.500 nu - van een conflict dat door ons mislukt beleid in het Midden-Oosten erger is geworden, tekortschieten in onze verplichtingen tegenover het Syrische volk.

We kunnen ons echter ook redelijkerwijs zorgen maken over het opnemen van honderdduizenden vluchtelingen op een continent dat toch al worstelt met integratie. Nu Duitsland nog meer vluchtelingen aantrekt, schiet dat land wellicht tekort in zijn verplichtingen tegenover het eigen volk.

Vertaling: Leo Reijnen ©NYT

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.