Opinie

Laat de Maidan-generatie niet in de steek, stem ja

Het referendum zou moeten gaan over voor of tegen uitbreiding van de EU als waardengemeenschap.

Oekraïners zingen het nationale volkslied op het Majdan Nezalezjnosti (het Onafhankelijkheidsplein) op 29 november 2013.Beeld epa

Premier Rutte suggereert dat het associatieverdrag met Oekraïne vooral over vrijhandel gaat en kansen biedt voor het Nederlandse zakenleven. Het is goed voor het Europa van markt en munt. Dit miskent dat Europa meer is dan een pragmatisch, zakelijk project, waarbij economische en financiële belangen domineren. Daarmee gaat het voorbij aan waar het Oekraïnereferendum echt over zou moeten gaan: voor welk soort Europa wij als burgers kiezen: een Europa als waardengemeenschap of een Europa als een functionalistisch-technocratische constructie.

De jonge activisten in Oekraïne die in de vrieskou op het Maidan-plein stonden en met gevaar voor eigen leven de autoriteiten trotseerden, stonden daar niet omdat zij een vrijhandelsverdrag wilden. Zij wilden vooral afrekenen met het corrupte post-sovjetsysteem in Oekraïne en een kans krijgen op een 'normaal' leven. Een nauwere band met Europa geeft hun een kans om een democratische rechtsstaat te realiseren met respect voor mensenrechten, inclusief lhbt-rechten.

Het is dan ook niet voor niets dat zij hun Euromaidan-revolutie een 'revolution of dignity' noemen. Zelfs kerkelijke gezagsdragers, die op het eerste gezicht meer met Poetins agenda van 'traditionele waarden' lijken te hebben, schaarden zich met volle overtuiging achter Maidan en achter een pro-Europese koers.

Vragen en antwoorden over het referendum
Nederland spreekt zich op 6 april uit over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Aan de hand van elf vragen zet de Volkskrant de belangrijkste informatie op een rij.

Lees ook:
Met een Nee-stem kunnen de Nederlandse kiezers een nieuw conflict aan Europa's oostelijke flank voorkomen, denkt Peter van Ham.

Schikken naar de wensen van Moskou

De 'Clash of Civilisations' die zich volgens Huntington in Oekraïne zou moeten voltrekken, is niet die tussen westerse christenheid (of een geseculariseerde versie daarvan) en de orthodoxie, waarbij Moskou zich opwerpt als het 'Derde Rome'. Het gaat veeleer om een Rusland dat de eerder ingeslagen weg van modernisering en integratie in bredere Europese verbanden heeft verlaten.

Europeanisering van Rusland lijkt voorlopig mislukt en de conclusie die het huidige regime daaruit trekt, is dat de dreiging niet langer alleen van de VS (of de NAVO) komt. Ook de EU, met een agenda die gebaseerd is op gemeenschappelijke waarden, wordt nu als een bedreiging voor het regime gezien.

Voor Moskou betekent dit niet alleen dat de eigen bevolking gevrijwaard moet blijven van kwalijke Europese invloeden. Ook andere landen in de post-sovjetruimte moeten zich schikken naar de wensen van Moskou als een nieuw soort van vazalstaten en mogen zich niet aansluiten bij een gedegenereerd 'Gayropa'.

Religieuze leiders uit Oekraïne, hier op het Binnenhof, hopen dat Nederland voor het Associatieverdrag stemt.Beeld anp

Pro-Europese koers

Daarbij wordt voorbijgegaan aan 25 jaar onafhankelijkheid van deze landen, waarbij zelfs corrupte politiek-economische elites geleidelijk de blik naar Europa hebben verlegd en niet langer alleen van Rusland afhankelijk willen zijn. Dit geldt nog veel meer voor een opkomende civil society, die in Oekraïne een stuk vrijer en na de Maidan ook invloedrijker is dan Moskou zich kan voorstellen. Zelfs puur Russisch-sprekenden (ook in het oosten van Oekraïne) realiseren zich na de Russische annexatie van de Krim en de agressie in de Donbas dat hun toekomst in een inclusief en Europees Oekraïne ligt, waar Europese waarden van democratie en mensenrechten gelden.

Het alternatief van een door Moskou gedomineerde 'Russische wereld' impliceert slechts dat een corrupt regime, met dan aan Moskou ondergeschikte oligarchen, in stand blijft en de rechtsstaat ver buiten bereik van gewone burgers blijft. Politiek gemotiveerde processen als tegen de Oekraïense pilote Nadia Savtsjenko boezemen nu eenmaal weinig vertrouwen in. De eerdere mislukking van de Oranjerevolutie heeft ertoe bijgedragen dat de Euromaidan-generatie nu vastbesloten is door te pakken en vast te houden aan de pro-Europese koers.

Wanneer de EU op dit moment Oekraïne in de steek laat en het Associatieverdrag alsnog van tafel haalt, is er slechts een winnaar en die zit in het Kremlin. De gevolgen zullen zich niet alleen doen gelden in Oekraïne zelf, dat nu meer verenigd tegen Rusland is dan ooit tevoren. Ook EU-lidstaten als Polen en Litouwen zullen hier fel tegen zijn en bilateraal en via de NAVO dan alsnog hun steun aan het dan in zijn Europese aspiraties gefrustreerde Oekraïne verlenen.

Dus denk niet dat zij van plan zijn om dan maar toe te geven aan Poetins geopolitieke verlangens. Grotere instabiliteit zal het gevolg zijn. En de EU heeft dan haar kans verspeeld om een stabiliserende rol te spelen tussen Oekraïne en Rusland.

Europa als waardengemeenschap

Het lijkt dat dit de initiatiefnemers van het referendum weinig kan schelen. Nog altijd lijkt daar een overdreven begrip voor Russische wensen te overheersen. Nog altijd heeft men de mond vol van een vermeend democratisch deficit in de EU, zonder enige aandacht voor het belang van democratie en rechtsstaat in Oekraïne. Europa als waardengemeenschap lijkt hen niet te boeien. In Oekraïne stierven mensen voor dergelijke waarden en onder een Europese vlag. Hier neemt men dergelijke waarden voor lief.

Natuurlijk was de EU te lang een bureaucratisch-technocratisch project. Daarom is het cruciaal om Europa vooral te positioneren als waardengemeenschap waaraan alle Europeanen deel mogen hebben. Daarover zou het referendum echt moeten gaan: voor of tegen uitbreiding en verdieping van deze waardengemeenschap.

Dat motiveerde de Maidan-generatie en het zou tragisch zijn wanneer zij uiteindelijk een weg is ingeslagen naar een Europa dat inmiddels niet meer bestaat.

Tony van der Togt is OostEuropa-expert bij Instituut Clingendael.

Tony van der Togt is OostEuropa-expert bij Instituut Clingendael.Beeld Rechtenvrij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden