Opinie

Kwalijke beleggingen van uw pensioenfonds aanpakken? Stap dan naar de rechter

De actiepunten van Volkskrant-redacteur Koen Haegens om pensioenfondsen die ‘fout’ beleggen het vuur aan de schenen te leggen, zijn onrealistisch. Neem een voorbeeld aan Urgenda: alleen juridische procedures zullen effect hebben, stellen Hans van Meerten en Hanine Al-Nassar.

Directeur Marjan Minnesma van Urgenda viert met aanhangers op 20 december 2019 de uitspraak van Hoge Raad  waarin is gevonnist dat het kabinet meer moet doen aan klimaatverandering.	 Beeld EPA
Directeur Marjan Minnesma van Urgenda viert met aanhangers op 20 december 2019 de uitspraak van Hoge Raad waarin is gevonnist dat het kabinet meer moet doen aan klimaatverandering.Beeld EPA

Koen Haegens schrijft een artikel over het beleggingsbeleid van pensioenfondsen met de titel: ‘Belegt uw pensioenfonds ook in kwalijke zaken? U kunt er iets aan doen’.

Het is jammer om te constateren dat het stuk – anders dan de titel doet vermoeden – voornamelijk gaat over wat reeds bekend is, namelijk dat veel verplichte pensioenfondsen er een maatschappelijk onverantwoord beleggingsbeleid op nahouden en dat bestuurders (na ophef in media) beterschap beloven, maar tegelijkertijd vasthouden aan het kwalijke beleggingsbeleid.

De deelnemer zal na het lezen van het artikel nog steeds met lege handen staan. De genoemde ‘actiepunten’ voor de deelnemer zijn namelijk onrealistisch en ontoereikend.

Je biezen pakken

Om te beginnen heeft Haegens het over een ‘voor de hand liggende reactie’ om als deelnemer je biezen te pakken en een pensioenfonds te vinden dat wél een maatschappelijk verantwoord beleggingsbeleid doorvoert. Om verschillende redenen is deze route onrealistisch.

Allereerst heeft de wetgever, zoals Haegens ook aangeeft, deze vluchtroute afgesloten. En al zou deze optie wel mogelijk zijn, dan nog zou het naïef zijn te denken dat als een enkeling vertrekt, de grote pensioenfondsen hun beleid drastisch zullen aanpassen. Daarbij: de doorsnee deelnemer heeft geen idee wat het effect is van een bepaald beleggingsbeleid op het klimaat, laat staan dat hij of zij zich bewust is van de eigen rol.

Haegens probeert troost te bieden door te verwijzen naar actievoerende deelnemers die in het openbaar hun beklag hebben gedaan, in de hoop dat er iets verandert aan het beleggingsbeleid van hun pensioenfonds. Dat is ijdele hoop. De voorzitter van het pensioenfonds voor de grafische bedrijven, Jochem Dijckmeester, wekt daarbij nog de illusie dat deelnemers via de gebaande paden iets kunnen veranderen aan het beleggingsbeleid. Zijn tips zijn vooral gebaseerd op iets wat past bij het poldermodel: als deelnemer aansluiting zoeken bij klantenpanels (welke dat zijn, is onduidelijk) of een verantwoordingsorgaan (dat op papier de deelnemer vertegenwoordigt, maar in de praktijk een tandeloze tijger is).

De toeslagenaffaire heeft bewezen dat de Nederlandse manier van besturen vaak stroperig is en niet slagvaardig. Het polderen over belangrijke vraagstukken, zoals het invoeren van een maatschappelijk verantwoord beleggingsbeleid van pensioenfondsen, is geen begaanbare weg. Effectieve acties zijn nu gewenst. De inspraak (over beleggingen, maar ook op alle andere terreinen) van de deelnemer aan een verplicht gesteld pensioenfonds is erbarmelijk en in het nieuwe pensioenstelsel verandert dit niet.

Juridische stappen

Inmiddels draagt de gemiddelde deelnemer wel meer dan eenvijfde (verplicht) van het salaris af aan een pensioenfonds. Laat jong en oud de handen ineenslaan om dit grondig te veranderen.

De belangrijkste weg om pensioenfondsen te verplichten anders te gaan beleggen en meer inspraak aan de deelnemer te geven, is door juridische stappen te ondernemen.

Wat allereerst opvalt, is dat de verplichte deelneming aan het pensioenfonds ABP niet genoeg waarborgen biedt voor vrijstelling. De wet biedt hiervoor nauwelijks tot geen grond. Dit lijkt in strijd met Europese regelgeving en jurisprudentie.

Het Europees Hof van Justitie heeft in de vorige eeuw al geoordeeld dat pensioenfondsen slechts de vrijstelling van deelneming mogen weigeren wanneer zij hun besluit toetsen aan een lijst van objectieve criteria. Bij het ABP is hiervan geen sprake. Dit betekent dat deelnemers hun verplichte deelneming kunnen aanvechten bij de rechter. Deze route is voor zover bekend nog door niemand bewandeld en indien deze aanpak slaagt, zal dat grote impact hebben op, in ieder geval, het ABP.

Mogelijke impact

Zo’n procedure kan alleen succesvol zijn wanneer voldoende deelnemers op de hoogte worden gebracht van de impact die zij kúnnen hebben. Zodra een grote groep deelnemers via de rechter met vertrek dreigt, kan ABP worden gedwongen het beleggingsbeleid drastisch om te gooien en af te stemmen op de wensen van de deelnemers.

Voorts kan worden onderzocht of pensioenfondsen, of de bestuurders, aansprakelijk kunnen worden gesteld op grond van ‘onrechtmatige daad’. Na de klimaatzaak van Urgenda lijkt de tijd rijp voor een dergelijke procedure. Deze zaak was weliswaar tegen de staat, maar dat betekent niet dat ondernemingen zijn gevrijwaard van hun verantwoordelijkheid een bijdrage te leveren aan een beter klimaat. Zo heeft Milieudefensie ook een zaak aangespannen tegen Shell.

Wellicht kunnen pensioenfondsen ook op die manier gedwongen worden maatschappelijk en duurzaam verantwoord te beleggen.

Mooie woorden van onze pensioenfondsen zijn niet meer toereikend. Dat is geprobeerd en heeft geen resultaat gehad. De enige manier om verandering gedaan te krijgen, is door dit juridisch af te dwingen en deelnemers bewust te maken van hun rol in dit proces.

Hans van Meerten is hoogleraar Europees pensioenrecht, advocaat en adviseur.

Hanine Al-Nassar is masterstudent Legal Research aan Universiteit Utrecht.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden