Opinie

'Kunst, waar was dat ook al weer voor nodig?'

Kleinere budgetten dwingen tot keuzen, maar een heldere visie op kunstbeleid ontbreekt, betogen Jeroen Bartelse en Mathieu Weggeman van de Raad voor Cultuur.

Falke Pisano (M), winnares van de Prix de Rome, poseert met koningin Maxima en minister Jet Bussemaker van OCW. De 35-jarige kunstenares kreeg de prestigieuze prijs en de bijbehorende 40.000 euro uit handen van de minister.Beeld anp

Welke kunst moet blijven, waar moeten we mee stoppen? Kiezen we voor het experiment of voor gevestigde namen? Stimuleren we muzieklessen op basisscholen of houden we de bibliotheek in stand, want voor alle twee is geen geld meer.

Om deze vragen goed te kunnen beantwoorden, is een visie nodig die breed gedragen wordt door makers en burgers. Anders tuimelen willekeurige initiatieven over elkaar heen en liggen nieuwe cultuuraanslagen op de loer. Zo staan gemeenten aan de vooravond van een ongekende decentralisatie. Met minder geld dan voorheen krijgen zij nieuwe verplichtingen op het gebied van jeugdzorg, werk en inkomen en zorgvoorzieningen. Niet op het gebied van cultuur overigens; een vrij schootsveld dus. Gemeentelijke musea en bibliotheken worden al met sluiting bedreigd en theaters moeten hun positieve saldo afdragen aan de gemeente. Een gemakkelijke manier om geld vrij spelen, maar het leidt ook tot onherstelbare afbraak en gemiste kansen.

Burgers en politici lijken de kunsten nauwelijks nog belangrijk te vinden. Er is geprotesteerd en geschreeuwd, maar vooral door de kunstenaars zelf. Alles wat geen aandacht krijgt, verpietert. Minister Bussemaker wil dit fatale spel der krachten doorbreken. Haar beleidsbrief Cultuur beweegt laat een zucht van verlichting door het veld gaan; veel kunstenaars en culturele instellingen vinden het respect terug dat ze hebben gemist. De beleidsbrief gaat over de waarde van cultuur. Zeer belangrijk, maar het is nog geen visie, ofwel een aansprekend en reeël toekomstbeeld.

Voor de politiek is juist nu het moment aangebroken om met een visie te komen: vandaag debatteert de Tweede Kamer over de cultuurbegroting en de komende maanden brandt hopelijk het debat los over cultuurbeleid in gemeenten. Aan welke eisen moet zo'n visie op kunst en cultuur voldoen? We noemen er vier.

1 Maak duidelijk waar kunstbeleid over gaat
Cultuur is het collectieve gedrag van een groep mensen die dezelfde waarden, passies, behoeften of ideeën delen. De kunsten zijn daar een deelverzameling van: ze becommentariëren de cultuur en dragen bij aan de vernieuwing en ontwikkeling ervan. Kunst verandert, continu. Als de ene stroming zich heeft gevestigd, staan andere kunstenaars klaar om die uit te dagen of het anders te doen. Het onderscheid tussen hoge en lage cultuur is nauwelijks nog relevant. Nederlanders uit alle lagen van de bevolking luisteren in het voorjaar naar Bach's Matthäus Passion, gaan naar Oerol, Lowlands of de Museumnacht. Kunstbeleid, kortom, raakt ons allemaal.

2 Geef aan waarom kunst- beleid belangrijk is
Kunst heeft vele betekenissen. Er is bijvoorbeeld de maatschappelijke betekenis, met de opvatting dat culturele voorzieningen tot beter onderwijs, minder criminaliteit of een actievere deelname van burgers aan de samenleving leiden. Er is ook de economische betekenis: culturele voorzieningen leiden tot meer horecaomzet, hogere huizenprijzen of een aantrekkelijker vestigingsklimaat voor bedrijven. Iedereen heeft wel een reden om kunst of kunstvoorzieningen te omarmen. Maar elke visie moet rekening houden met die ene, onderscheidende eigenschap: de esthetische waarde. De essentie van kunst is het bieden van schoonheid, ontroering, verbeelding, verrassing. Elke visie, elke kunstbeleidsmaatregel moet uiteindelijk recht doen aan die waarde. Geen enkele andere deelverzameling van de cultuur - sport, economie, wetenschap, religie - doet zo'n expliciet beroep op esthetiek.

3 Geef aan wat bereikt moet worden: de doelen
Door globalisering en digitalisering is kunst overal en bij iedereen, daar hoeft de overheid steeds minder aan te doen. Via Google kun je virtueel door musea wandelen, via YouTube concerten van Lady Gaga of het Concertgebouworkest 'bijwonen'. Het initiatief ligt in toenemende mate bij ondernemende kunstenaars en het co-creërende publiek.

Waar wel voor gezorgd zou moeten worden, is dat we geen waardevolle kunst gaan verliezen. Bijvoorbeeld omdat er geen aanwas is van nieuw talent; of omdat een bijzondere kunstenaar toevallig niet de vaardigheden heeft om te ondernemen; of omdat er geen geschikte podia zijn om kunst te tonen.

Kunstenaars, burgers en beleidsmakers kunnen zich profileren door heldere keuzen te maken. Een liberaal kiest misschien liever voor de optimale ontplooiing van talent, een conservatief voor behoud van nationaal erfgoed, een socialist voor betaalbare toegang tot alle kunsten. Hoe dan ook: geef linksom of rechtsom aan met welke beleidsdoelen je waardevolle kunst wil laten ontstaan, zien, bewaren.

4 Maak duidelijk hoe de doelen gerealiseerd moeten worden: de strategie
Alle aandacht bij het publiek en in de media gaat uit naar het eindproduct van de kunsten: het concert, de tentoonstelling, de roman. Veel minder zichtbaar zijn alle stappen die daaraan voorafgaan. Kunstbeleid is meer dan sturen op resultaat; het vereist denken in ketens. Zonder educatie geen cultuurminnend publiek. Zonder talentontwikkeling geen kweekvijver van kunstenaars. Zonder ruimte voor experiment geen vernieuwing en innovatie. Zonder gebouwen geen podia om te spelen. Zonder kunstdebat geen nieuwe visies. En zonder visie varen kunstmakers en kunstliefhebbers op een schip met een kapitein zonder plan, altijd klagend dat de wind van de verkeerde kant komt.

Jeroen Bartelse en Mathieu Weggeman zijn lid van de Raad voor Cultuur.

 
geef linksom of rechtsom aan met welke beleidsdoelen je waardevolle kunst wil laten ontstaan, zien, bewaren
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden