Kunst 'anders zien', dat kan alleen als vrijheid een andere invulling krijgt

De artistieke voorhoede van voorheen is de infanterie van de burgerlijkheid geworden.

Hylas en de nimfen van John William Waterhouse, geschilderd in 1896.

Ik begrijp dat het 'erotische' schilderij Hylas and the nymphs van John William Waterhouse na een week verbanning in de kelder is teruggehangen in het museum van Manchester. Het was allemaal een stunt om discussie los te maken. Welke discussie precies, vroeg ik me af.

Met diezelfde vraag zit ik al een tijd te tobben, sinds mijn journalistieke collega's bezig zijn hun boekenkasten, platencollecties en dvd-verzamelingen uit te kammen op verkrachters, pornografen of gewoon mannen met vieze gedachten. Kennelijk hebben zij last van hun geweten bij het kijken naar Kevin Spacey (misbruik), of het luisteren naar Ike (mishandeling) & Tina Turner.

Moet ik nu ook mijn boekenkast inspecteren op Céline? En dan, moet ik me ook ongemakkelijk gaan voelen? De artikelen die discussie willen uitlokken hebben wel steeds een keurige disclaimer aan het eind. Nee zeg, censuur, stel je voor.

In dagblad Trouw schreef historicus Léon Hanssen over de vieze kunstenaar Balthus (1908-2001), die een minderjarig meisje had geschilderd dat mij als kijker een blik gunde op haar hagelwitte onderbroek. Hij beoogde natuurlijk op geen enkele manier kunst te verbannen, laat staan kunstenaars voor de rechter te slepen. Tegelijk waarschuwde hij voor deze aanstootgevende kunst, zelfs toen er op verzoek van een klant een preutsere scène overheen was geschilderd. De ellende was immers niet weg maar zat er nog onder. Geen censuur dus, maar we moesten hier met zijn allen toch eens duchtig over nadenken, de blik scherpen en de kunstgeschiedenis 'anders zien'.

Hoogmoedige gedachte

Anders zien, wat zou dat betekenen? Of anders luisteren naar je platen? Afgezien van de hoogmoedige gedachte dat het wat uitmaakt hoe jij kijkt of luistert, suggereert het veronderstelde ongemak niets minder dan medeplichtigheid.

Wie kijkt, en stel je voor dat je geniet van het schilderij van het meisje in haar hagelwitte onderbroek, is een soort van heler. Een voyeur en een ongewilde pornograaf.

Dat blijkt ook uit het fenomeen van de 'male gaze' dat erbij wordt gehaald. De mannelijke blik is de schuldige blik. Iets soortgelijks viel te lezen bij collega Esma Linnemann, die peinzend voor haar platenkast vol verkrachters vaststelde dat er tot dusverre vooral over individuele #MeToo-gevallen was geschreven. Dat was haar niet genoeg. Het ging om het systeem, het machtssysteem waarin deze mannen konden opbloeien.

Infanterie van de burgerlijkheid

Ik ben opgevoed met het ouderwetse idee dat individuele wetsovertreders worden opgespoord, berecht en gestraft. Dat geldt ook voor verkrachters en aanranders. Voor de rest is het denken vrij.

Thorbecke wist in 1848 al dat een liberale democratie niet kan bestaan met een overheid die het goede, het ware en het schone bewaakt. Vandaar dat de staat zich niet bemoeit met kunst en wetenschap. Uitgerekend in de kunsten, de sector waar de artistieke vrijheid werd bevochten op dominees en pastoors, wordt ons nu door museumdirecteuren, door kunstacademies, door kunsthistorici en -journalisten voorgehouden dat er eens duchtig over de vrije kunstbeoefening moet worden nagedacht. De voorhoede van voorheen is de infanterie van de burgerlijkheid geworden.

Kunst 'anders zien', dat kan alleen als vrijheid een andere invulling krijgt. Het lijkt me evident dat de vrije gedachte van weleer niet samengaat met de mannelijke blik, en evenmin met het systeem waarvan deze blik het symptoom is. Als die mannen verstandig genoeg waren, zouden ze andere ideeën hebben, maar die hebben ze niet omdat ze de slaaf zijn van hun aandriften. Mensen, mannen, moeten worden geholpen met het inzicht dat hun vrijheid ligt in het anders kijken, luisteren, anders denken.

Ik zou hier plechtig moeten eindigen met een waarschuwing voor de gedachtenpolitie. Maar mijn mannelijke gedachten geven me de beroemde strip van Vader & Zoon in van Peter van Straaten, en het plaatje waarop de dikke man verontwaardigd naar de keuken roept: Mien kom gauw, ze zijn weer aan het kwetsen!


Brits museum verhuist 'Victoriaanse softporno' naar de kelder en weer terug

Een museum in Manchester heeft een geliefd werk van de schilder John William Waterhouse een week lang naar de kelder verbannen, naar eigen zeggen om als onderdeel van een eigentijds kunstproject hierover een discussie los te maken. Op 3 februari werd het schilderij op zijn oude plek teruggehangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden