Column

Kunnen we leren van de geschiedenis?

'Er staan twee mannen in de rij voor de gaskamer. Zegt de ene man tegen de andere: Ze gebruiken hier geen Zyklon B, dus die holocaustvergelijking van jou gaat mank.' Gelezen op Twitter. Een paar jaar geleden werd iedere vergelijking met Hitler afgedaan als een Godwin oftewel een bewijs van retorisch onvermogen. Deze dagen hoor je dat verwijt niet vaak meer. Nu kan niemand om de vraag heen of de vergelijking tussen Trump en Hitler terecht is.

De Amerikaanse president Donald Trump. Beeld afp

Vorige maand ging ik naar een lezing van de historicus Timothy Snyder in De Balie. Het was zes dagen na de inauguratie van Donald Trump en ik voelde me gedemoraliseerd. Het succes van de vrouwenmars in Washington DC had dat gevoel alleen maar verder aangewakkerd. Daar liepen vrouwen te demonstreren die niet op Hillary Clinton hadden gestemd (maar op Jill Stein, Gary Johnson en zelfs Trump) of die gewoon thuis waren gebleven. Had niemand die vrouwen verteld dat verkiezingen gevolgen hebben?

Maar Timothy Snyder wees op het gevaar dat het verticale tijdsbeeld, dat zich kenmerkt door een geloof in de onvermijdelijkheid van vooruitgang, wordt ingeruild voor een horizontaal tijdsbeeld, dat wil zeggen dat men de wereld neemt zoals die is en gelooft dat men er niets aan kan veranderen. Er zijn altijd alternatieven, aldus Snyder. Het alternatief voor democratie is autocratie en fascisme. Protectionisme kan in de plaats komen van neoliberalisme. Disruptie kan zomaar tot destructie leiden. En in plaats van post-catastrofe is er de catastrofe zelf.

Het historische belang van de Rijksdagbrand in 1933 is niet dat die door Marinus van der Lubbe is aangestoken (daar zijn de historici het niet over eens) maar dat een terroristische aanslag kan worden gebruikt als rechtvaardiging voor een staatsgreep. Dat betekent niet dat het noodzakelijkerwijs zo moet gaan. Na een aanslag hoeft niet per se de noodtoestand te worden uitgeroepen. Door de lessen van de jaren dertig te leren en persoonlijk verantwoordelijkheid te nemen, kunnen we zelf de loop van de geschiedenis bepalen.

De jaren dertig zijn ook relevant om Trumps presidentiële decreten te begrijpen. Het is zinloos om over de effectiviteit van het inreisverbod te discussiëren als het werkelijke doel van het verbod niet is om Amerika veiliger te maken, maar om woede en chaos te creëren. Met zijn populariteitscijfers diep in het rood is een terroristische aanslag precies wat Trump nodig heeft. Dan kan hij zeggen dat hij al die tijd gelijk had en met dat als excuus de burgerlijke vrijheden inperken.

Mogelijk is het inreisverbod zelfs ontworpen met het oogmerk een constitutionele crisis uit te lokken. Vorige week was daar al bijna sprake van toen de dienst Border Control and Protection verschillende gerechtelijke bevelen in de wind leek te slaan. Menig commentator was er niet gerust op dat de regering gehoor zou geven aan het bevel van de 'zogenaamde' rechter in Seattle die bepaalde dat het inreisverbod tot nader order is opgeschort. Volgens Trump komt een eventuele terreuraanslag op het conto van deze rechter Jim Robart en de rechterlijke macht in het algemeen.

Er lijkt Trump daarnaast alles aan gelegen om een internationale crisis te veroorzaken. Niet alleen dreigt het Witte Huis links en rechts met oorlog, ziet Israël zijn kans schoon om het aantal nederzettingen in bezet gebied fors uit te breiden en voert Rusland sinds een week het geweld in Oost-Oekraïne op, ook lijkt het Witte Huis de bron te zijn van het gerucht dat Polen Wit-Rusland zou zijn binnengevallen. Dat zou voor Rusland het perfecte excuus vormen om hetzelfde te doen. Trumps pogingen om bij president Poetin in het gevlij te komen, beginnen te grenzen aan landverraad.

Timothy Snyder heeft een lijst gemaakt met twintig lessen van de twintigste eeuw, aangepast voor deze tijd. De aanbevelingen lopen uiteen van het niet klakkeloos gehoorzamen van gezagsdragers, professionele ethiek tonen en je mentaal voorbereiden op een terreurdaad tot het steunen van gedrukte media door een betaald abonnement te nemen, het verwijderen van malware op je computers en het gebruik van e-mail en internet beperken. We hebben volgens Snyder een jaar voordat de Amerikaanse instituties onherstelbaar beschadigd zijn.

Václav Havel schreef dat onverschilligheid ten opzichte van anderen alsook onverschilligheid ten opzichte van het lot van de samenleving precies datgene is wat de deur opent naar het kwaad. We zijn allemaal gewaarschuwd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden