Kun je tegelijkertijd patiënt en psychiater zijn?

.

Beeld de Volkskrant

In 1988 verscheen Ver heen, een boek van de psychiater P.C. Kuiper over de depressies die hijzelf had moeten doorstaan. Kuiper kwam bij Adriaan van Dis en zijn boek werd een bestseller. Er werden van Ver heen uiteindelijk 130.000 exemplaren verkocht.

Het boek oogstte zowel waardering als kritiek. In kleine kring was Kuiper een soort goeroe, maar er waren ook collega's - zoals Rudi van den Hoofdakker, alias Rutger Kopland - die vonden dat Kuiper nogal onwetenschappelijk te werk was gegaan. Zij ergerden zich aan het narcisme in Ver heen, dat van alle pagina's afdroop. Kuiper beschouwde zichzelf in laatste instantie meer als een schrijver, als een kunstenaar, dan als een psychiater die geacht wordt patiënten te genezen.

Bovendien luidde de vraag die destijds rees: kun je tegelijkertijd patiënt en psychiater zijn? Als patiënt ben je natuurlijk een ervaringsdeskundige en dat is mooi meegenomen, maar heeft een psychiater niet juist afstand nodig om tot een correcte diag-nose te komen? Hoe verstandig is het om iemand met pedofiele neigingen te laten behandelen door een pedofiele psychiater? Is het voor een hartchirurg nuttig om zelf eens een openhartoperatie te ondergaan?

Enzovoort.

Onder meer Rutger Kopland vond dat psychiater P.C. Kuiper nogal onwetenschappelijk te werk was gegaanBeeld anp

Het succes van Ver heen is al weer wat jaartjes geleden, maar je kon erop wachten dat het een vervolg zou krijgen. Recentelijk maakte psychiater Menno Oosterhoff een ronde door de media met zijn boek Vals alarm - Leven met een dwangstoornis. Ook Oosterhoff is patiënt en psychiater tegelijk. Naar eigen zeggen lijdt hij al praktisch zijn hele leven aan allerlei dwangneurosen. Van zijn angsten en aberraties heeft hij echter zijn werk weten te maken, want intussen is hij deskundig geworden op het terrein dat hem zoveel leed bezorgt: hij behandelt patiënten met dwangstoornissen.

Daarin schijnt hij nogal succesvol te zijn. Net als Charcot, de grondlegger van de neurologie die hysterische vrouwen aan zijn studenten toonde, had Oosterhoff een paar patiënten meegenomen naar de talkshow van Jeroen Pauw. Zij verklaarden dat het een stuk beter met ze ging sinds zij de gedragstherapie van Oosterhoff hadden ondergaan.

Psychiater en patiënt Menno Oosterhoff kwam bij Pauw vertellen over zijn boek Vals alarm - Leven met een dwangstoornisBeeld anp

Dat zegt op zichzelf niets. Een psychiater die zijn boek komt aanprijzen, neemt naar de studio natuurlijk geen patiënten mee bij wie zijn aanpak niet is aangeslagen. In Vals alarm geeft Oosterhoff ook geen slagingspercentages, zodat je als lezer maar moet aannemen dat wat de psychiater doet ook werkelijk helpt.

Op de televisie kom je aan zo'n principiële discussie al helemaal niet toe. Een talkshow is toch een vorm van amusement, en aan het eind van het gesprek kreeg de voetballer Wim Kieft het boek mee uit handen van Jeroen Pauw, waarbij de suggestie werd gewekt dat dit Kieft een handje zou kunnen helpen bij het overwinnen van zijn cokeverslaving.

Even gefascineerd als destijds naar het optreden van Kuiper bij Adriaan van Dis heb ik zitten kijken naar Oosterhoff bij Pauw. De psychiater vernauwde tijdens het gesprek zijn ogen tot kleine spleetjes, waardoor hij iets kreeg van een bijziende mol die af en toe boven de grond komt. Hij vertelde over zijn eigen dwangstoornissen, zoals zijn verzamelwoede en zijn neiging tot volledigheid, die op mij nogal huis-tuin-en-keukenachtig overkwamen.

Opmerkelijk en vreemd vond ik zijn opmerking dat zijn eigen dwanghandelingen niet optreden wanneer hij patiënten aan het behandelen is. Ja, één patiënt had vaag vermoed dat zijn psychiater misschien dezelfde afwijking had als hij. Maar doorgaans verdwijnen de dwangstoornissen bij Oosterhoff als bij toverslag zodra hij aan het werk is. Wonderlijk. Worden ze doorgegeven of zelfs geprojecteerd op de patiënt? In het menselijk brein is nu eenmaal alles mogelijk.

Of je Vals alarm moet beschouwen als een boek van een patiënt of als een boek van een psychiater maakt nogal verschil. In het eerste geval is kritiek minder passend dan in het tweede geval. Vals alarm bevat een aantal treffende passages, waarbij het verslag van Oosterhoffs vrouw, Dineke Linzel, mij het meest is bijgebleven.

Zij beschrijft haar man in diens benauwenis als een held, die werkelijk alle stormen heeft doorstaan. Menno kan ook alles. Als haar man iets aanpakt, dan wordt het meteen iets bijzonders. Geef hem een weiland en niet veel later ligt er een schitterende natuurtuin.

Juist omdat zij zo tegen hem opkijkt, wordt haar verslag ontroerend. Zo vertelt ze dat Menno af en toe zo'n pijn in de borst voelt dat er een ambulance moet worden gebeld. Als die voor de deur staat, is ineens weer alle pijn verdwenen. 'Papa is vanmiddag weer thuis, hoor', zegt ze dan rustig tegen kinderen.

Met zo'n vrouw kun je inderdaad alles, en wanneer ik een dwangstoornis te onderdrukken had, zou ik graag bij haar in therapie willen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden