Opinie

Koningin ging altijd af op haar adviseurs

De raadgevers van koningin Beatrix hadden ruimhartiger publieke uitleg moeten geven van hun adviezen.

De benoeming van Ruud Lubbers deed in 2010 wenkbrauwen fronsen, maar er was geen sprake van eigenmachtig optreden van de koningin.Beeld anp

Aan het einde van de kabinetsformatie, na de verkiezingen van 15 maart, mag koning Willem-Alexander de nieuwe ministers en staatssecretarissen benoemen, maar dat is het dan wel. De Tweede Kamer gaat sinds de wijziging van haar eigen reglement in 2012 zelf over het aanwijzen van de (in)formateur(s). Die verandering komt vooral door discussies over de benoemingen van Lubbers en Tjeenk Willink tot informateur tijdens de kabinetsformatie van 2010. Die waren niet terug te voeren op de (openbare) adviezen van de fractievoorzitters in de Tweede Kamer. Gespeculeerd werd over eigenmachtig optreden van het staatshoofd, vooral bedoeld om een rechts kabinet met de PVV te dwarsbomen.

Koningin Beatrix werd eerder bekritiseerd vanwege informateursbenoemingen. Onderzoek wees echter uit dat zij, als de openbare adviezen van de fractieleiders in de Tweede Kamer onvoldoende richting gaven, steevast afging op raadgevingen van haar vaste adviseurs: de beide Kamervoorzitters en de vicepresident van de Raad van State. Een enkele keer consulteerde ze ministers van Staat. Maar doordat deze adviezen vertrouwelijk bleven ('het geheim van paleis Noordeinde'), ontstond de indruk dat de koningin zelfstandig besluiten nam.

Zo kreeg ze tijdens haar eerste kabinetsformatie, in 1981, veel kritiek toen ze niet Steenkamp, gewenst door CDA- leider Van Agt, maar De Gaay Fortman benoemde tot informateur. Dit leek vooral bedoeld om, tegen de zin van Van Agt, een CDA-PvdA-D'66-kabinet tot stand te brengen. 'Gaius' was namelijk uitgesproken voorstander van samenwerking tussen CDA en PvdA. Van Agts partijgenoot Lubbers liet zich in een brief aan Den Uyl bewonderend uit over de moed van 'onze jonge koningin', die 'in feite Van Agt trotseert, zo niet bruuskeert'. Beatrix baseerde zich echter wel degelijk op adviezen: De Gaay Fortman was tijdens gesprekken met diverse fractievoorzitters genoemd, evenals door de ministers van Staat Ruppert, Burger en Klompé. Bovendien had Van Agt in zijn gesprek met de koningin De Gaay Fortman niet expliciet afgewezen.

'Coup' vanuit paleis Noordeinde

Na de verkiezingen van 1982 mislukte de poging van informateur Van Kemenade om een PvdA-CDA-kabinet tot stand te brengen. Toen de adviezen van de grote fracties elkaar tegenspraken, volgde de benoeming van vicepresident Scholten van de Raad van State tot informateur. Zijn naam was door niemand genoemd. Gedocumenteerd bewijs ontbreekt, maar hoogstwaarschijnlijk heeft Scholten zichzelf, als belangrijkste adviseur van het staatshoofd, naar voren geschoven.

In 1994 werd zelfs gesproken van een 'coup' vanuit paleis Noordeinde. Nadat de formatie in een impasse was geraakt, benoemde koningin Beatrix verrassend PvdA-leider Kok tot informateur. Dit, terwijl de voorafgaande informateur (Tjeenk Willink) had geadviseerd 'één vooraanstaand persoon uit de kring van de VVD' aan te wijzen. Het ging hier echter niet om een eigenwijze ingreep van een staatshoofd met progressieve voorkeuren, maar om een besluit op basis van de adviezen van haar vaste adviseurs Scholten (Raad van State) en Deetman (Tweede Kamervoorzitter).

Tijdens de formatie van 2010 deden als gezegd de benoemingen van Lubbers en Tjeenk Willink de wenkbrauwen fronsen, maar ook toen was geen sprake van eigenmachtig optreden van de koningin. Zo volgde de benoeming van Lubbers op het advies van Tweede Kamervoorzitter Verbeet. Zij meende dat de aanwijzing van VVD-fractievoorzitter Rutte, die zich publiekelijk beschikbaar had gesteld als informateur, niet op voldoende steun onder de fracties kon rekenen.

Alexander van Kessel, historicus, onderzoeker en auteur.

Transparantie

De controverses waren steeds het gevolg van een gebrek aan transparantie: de adviezen van de vaste adviseurs en ministers van Staat - in tegenstelling tot die van de fractievoorzitters - bleven geheim. Aangezien het staatshoofd grondwettelijk onschendbaar is, en zich niet tegen kritiek kan verdedigen, leidde dat in alle beschreven gevallen tot de suggestie van eigenhandig ingrijpen. Een ruimhartiger publieke uitleg van haar raadgevers, de vaste adviseurs voorop, had dat kunnen voorkomen.

De wijziging van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer in 2012, die tot gevolg had dat de Koning noch zijn adviseurs nog iets te zeggen heeft over de formatie, heeft er in ieder geval voor gezorgd dat de benoemingen van informateurs en formateurs transparanter zijn geworden.

Alexander Van Kessel werkt bij Het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis in Nijmegen. Hij redigeerde met Carla van Baalen Kabinetsformaties 1977-2012, dat 10 oktober verscheen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden