Kom op, elite, vernieuw jezelf!

Net als in de jaren zestig van de vorige eeuw, is er nu grote veranderingsgezindheid en ontevredenheid over de heersende elite. Het grote verschil met die tijd, betoogt Erik Jurgens, is dat zich toen nieuwe elites aandienden - en nu niet.

Hans Wijers, links, komt uit Volkskrant-onderzoek naar voren als de meest invloedrijke Nederlander van 2016. Beeld anp

'Hebben wij in een geƫmancipeerde samenleving nog wel elites nodig. Is de elite niet op voorhand ondemocratisch?' Die vragen stelt een studie (uit 1978!) van het Nederlands Gesprek Centrum over elites die wel komen en gaan, maar onontkoombaar zijn. En in onze dagen horen we het geroep opnieuw. Het richt zich tegen de 'liberaal-democratische, politiek correcte elite/intelligentsia'(LDE). Die is voorstander van onze democratische rechtsstaat met een echt parlement en onafhankelijke rechters, met een vrije pers, actieve Europese samenwerking over grenzen heen, en bescherming van vluchtelingen.

De elite luistert niet naar het volk. Dat riep de generatie al die de omwenteling van de jaren zestig en zeventig bewerkstelligde (en waartoe ik, jaargang 1935, behoorde). We zouden het wel eens anders gaan doen. We waren creatief, opbouwend, wereldverbeterend. De elite van toen begreep er, volgens ons, niet veel van. Ja, en er veranderde veel. Een meer open samenleving, grotere technische mogelijkheden van communicatie, inspraak en controle op de macht, de Europese Gemeenschap, later de Europese Unie (nooit meer oorlog in Europa!), Europese mensenrechten in een verdrag , rechters in Straatsburg om daarop toe te zien. De Koude Oorlog eindigde, Oost-Europese landen traden toe. De LDE had de wereld verbeterd, het zou steeds beter gaan - zo dachten we in onze onschuld.

Ontevreden grondstroom

Ik voel nu weer een ontevreden grondstroom, net als toen. Inmiddels is die liberaal-democratische elite - wij, van de twee generaties na de oorlog - zelf het mikpunt. 'Het volk', zo wordt ons verzekerd, wil dat die mooie dingen er aan gaan: uit Europa moeten we, ons nep-parlement en onze nep-rechters moeten worden vervangen, grenzen moeten dicht, arme landen zoeken het zelf maar uit, eigen volk moet eerst, iedereen moet kunnen zeggen en twitteren wat-ie wil, kwetsbare groepen zorgen maar voor zichzelf. In Polen en Hongarije laten ze het ons al zien. Het is dus niet een creatieve opstand tegen de elite, het lijkt meer een negatieve, angstige rebellie die terug wil naar een 'toen' dat nooit bestaan heeft. En wij van de LDE maar denken dat we wezenlijke waarden gegrondvest hadden.

Ik geneer me niet om te zeggen dat wat er sinds 1945 is opgebouwd, in Europa en in de wereldorde, een grote sprong voorwaarts vormt in de menselijke beschaving. Nog nooit heeft de mensheid het zo goed gehad, zowel sociaal-economisch, als qua vrijheid en openheid van de samenleving. We zijn er nog lang niet, er trekken nog te veel mensen aan het kortste end, er is te veel geweld in burgeroorlogen en door terroristisch geweld, er is nog veel onvrijheid.

Het is ook duidelijk dat een aantal van de verworvenheden naast positieve gevolgen ook negatieve neveneffecten heeft gehad: de globalisering van de economie, de open grenzen, migranten uit andere culturen die moeite hebben met het waardensysteem van de LDE. Maar het is niet zinvol om de bestaande elite scherp daarop aan te vallen zonder zelf nieuwe waarden voor de samenleving aan te dragen. Daarmee worden het dragend ethos van onze samenleving ondergraven, zonder uitzicht op iets beters. Er zal zich een nieuwe elite moeten ontwikkelen, die poogt een creatief antwoord te vinden op negatieve effecten van ons huidige waardensysteem.

Want elites, minderheden die het beste pogen te vertegenwoordigen in een samenleving, zijn onmisbaar. Elites in de politiek, de cultuur, de wetenschap, de ambachten en de techniek, het bedrijfsleven. Die elites worden gevormd doordat de besten op elk gebied pogen de toon aan te geven. Ons hele systeem van opvoeding en onderwijs is er op gericht om die elites te vormen. De elites waartegen we na 1945 rebelleerden zaten vast in het zadel: kerken, en daarbij behorende 'zuilen', vakbonden, partijen, allerlei maatschappelijke instellingen. Dat had voordelen voor de onderlinge saamhorigheid, voor het onderling vertrouwen, om met Jan Terlouw te spreken.

Waar zijn de vernieuwers?

Die elites bestreden we dan ook van binnen uit, maar de instituties bleven de saamhorigheid bieden. Deze zijn inmiddels echter zwak geworden. De vergaande emancipatie van de mensen, hun vaardigheid om voor zichzelf op te komen is een goede zaak. Maar velen onderschatten de noodzaak om elites te blijven vormen en vestigen, en aan hen vertrouwen te schenken. Want alleen zo kan in onderling overleg gezocht worden naar creatieve oplossingen van problemen in de samenleving. En alleen zo kan democratisch onderbouwde macht worden geschapen, nodig om die oplossingen ook toe te passen en uit te voeren.

In deze tijden lijken de jaren zestig en zeventig zich qua veranderingsgezindheid te herhalen. Ik heb grote zorgen. Niet zozeer dat nieuwe, anders samengestelde, elites zich aandienen - maar dat ze zich juist NIET aandienen.

Destijds konden bijvoorbeeld CDA, PvdA en VVD, met behulp van nieuwe formaties als D66 en GroenLinks zichzelf hervormen en zo een nieuwe, naoorlogse elite vormen, samen met vernieuwers in de rest van de samenleving. Met alleen, zoals nu, bars 'nee' roepen tegen die bestaande elite wordt deze niet vernieuwd, maar afgebroken. En door onze democratische rechtsstaat te ondermijnen, die de vorming van een nieuw elan een bedding kan geven, is die kans helemaal verkeken. De vernieuwing zal dus moeten komen vanuit de bestaande elite. Die LDE moet zich weerbaarder opstellen tegen ondermijnende tendensen, zij moet de rechtsstaat verdedigen, onderling samenwerken, idealen uitdragen, oplossingen vinden. Makkers, tot den strijd ons geschaard!

Erik Jurgens is oud-lid van de Tweede en van de Eerste Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.