Column

Kom maar op met die sloophamer

David Ignatius denkt dat Europa gered kan worden met de sloophamer. Giles Merritt gelooft dat het tijd is voor een echte supranationale democratie.

Beeld afp

David Ignatius in: Washington Post

Stel je een jonge Maggie Thatcher voor, een politicus die het politieke establishment zeer wantrouwt en zich kan identificeren met de frustraties van de middenklasse. Dat is wat Groot-Brittannië nodig zal hebben na het Brexit-referendum. Vrienden van dat land (en van Europa) moeten ophouden te betogen dat steun voor vertrek een product is van xenofoob rechts nationalisme. Bijna de helft van de mensen steunt een Brexit - en dit zijn niet allemaal misleide reactionairen.

De EU is impopulair in Groot-Brittannië om dezelfde reden als elders in Europa: het wordt gezien als een project van de financiële en politieke elite die vaak opereert zonder zich iets aan te trekken van de publieke opinie. Nationalisme is misschien een bezoedeld sentiment - maar feit blijft dat veel mensen erg gehecht zijn aan hun land. Dit gevoel kun je niet uitvlakken, maar wel moderniseren - en daarbij komt een moderne Maggie goed van pas.

Thatcher bewerkte een eerdere generatie elitaire politici en hun status quo met de sloopbal - zowel de aristocratische Tory-elite als de vakbondsbazen bij Labour. Als dochter van een kruidenier verafschuwde ze deze status quo. Ze trotseerde de mijnwerkersvakbond en dereguleerde de financiële sector.

Het hoopvolste aspect van het Brexit-debat is dat de meeste jonge Britten instinctief Europees zijn. Hoe ouder de Brit, hoe meer hij de EU wantrouwt. Een Brexit zou de toekomst van het land verbinden aan het oudste, conservatiefste cohort van zijn bevolking.

De EU-leiding in Brussel verdient zijn slechte naam. Bij ontstentenis van echt bestuur, hebben de eurocraten zitten knabbelen aan de marges van hun macht om regels te bedenken, maar echte problemen als grensbewaking en begrotingsdiscipline hebben ze aan anderen gelaten.

Duitsland zit op dit wankele gebouw. Ze hebben geluk met hun kanselier die, hoe rijk Duitsland ook is, nog steeds normaal kan overkomen.

Brexit liveblog

Voor het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie is de dag van de waarheid aangebroken: de Britten gaan naar de stembus om voor of tegen een Brexit te stemmen. Volg het laatste nieuws op deze verkiezingsdag via dit liveblog.

Europa begint pas aan het proces van verandering. Duitsland begrijpt de noodzaak hiervan, met of zonder Britten. EU-puristen mogen nog dromen van meer federalisme, maar dat vergt een overdracht van nationale macht die niemand echt wil - en de Fransen en Duitsers al helemaal niet.

Waarschijnlijker is een kern-EU die op Duitse snelheid loopt en de periferie iets van de vrijheid biedt die Cameron voor de Britten won.

Moderniserende politici moeten geen krokodillentranen plengen voor de oude versie van de EU, ze moeten nadenken over verandering. Tijd voor de Maggie-benadering. Kom maar op met de sloophamer.

Lees verder onder de video.

Giles Merritt ©Project Syndicate

EEr is een gouden rand aan de donkere wolken van populistische euroscepsis die zich samenpakken boven de Europese Unie: in Brussel en andere hoofdsteden beseffen leiders dat ze een antwoord moeten vinden op de toenemende ontevredenheid.

De katalysator is het vaak onzinnige Brexit-debat. De argumenten van de voorstanders van 'Leave' zijn vaak inaccuraat, of simpelweg leugens; maar het furieuze Britse debat heeft de dieper gelegen Europese zwaktes aan de oppervlakte gebracht - en Europese leiders gedwongen ze niet langer te negeren.

Het falen van de EU-leiders heeft weinig van doen met democratie. De chaos van de vluchtelingencrisis, Europa's inadequate antwoord op de Arabische Lente van 2011, de Oekraïne-crisis drie jaar later en de Russische assertiviteit kunnen niet op het conto worden geschreven van de wijze waarop de EU besluiten neemt. Maar ze onderstrepen wel haar onvermogen om snel en duidelijk te reageren.

Toch is democratie van centraal belang voor de toekomst van de EU. De grootste angst van EU-regeringen is dat een stem voor Brexit zal leiden tot een stroom uittredingsreferenda elders. Maar een Brits besluit om te blijven zou bijna net zo slecht zijn als de EU-instellingen in Brussel daarna simpelweg een zucht van opluchting zouden slaken.

Toen het 'Europese project' bloeide, zagen slechts enkele visionairs de noodzaak om nog meer machten te centraliseren. Het oogt contra-intuïtief, maar Europa's dalende productiviteit en krimpende arbeidspotentieel signaleren dat er nog moeilijker tijden aankomen die het pleidooi voor een doelmatiger en democratisch responsievere EU versterken.

Wat in de weg staat, is de veelgeprezen soevereiniteit van 28 landen met erg verschillende politieke culturen en veel botsende nationale en regionale belangen. Veel nationale regeringen zijn lang tegen een gestroomlijnde en democratische EU geweest. Maar nu is de keus: buitenspel worden gezet door linkse en rechtse eurosceptische partijen of een supranationale democratie creëren.

Het debat uit 2003 dat de grondwet opleverde is geen model: de teksten werden bijna geheel buiten zicht opgesteld en kiezers rekenden ermee af in referenda in Frankrijk en Nederland. De EU heeft een open debat nodig waaraan de samenleving volop deelneemt. De premisse moet zijn dat de EU afstevent op ontbinding en dat deze trend alleen gekeerd kan worden als zij toegankelijker wordt voor Europa's burgers.

Giles Merritt schreef Slippery Slope: Europe's Troubled Future (juli 2016).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden