VerslaggeverscolumnToine Heijmans

Kleine reisgids langs de acht belangrijke Nederlandse standbeelden

Nu het standbeeld weer in de belangstelling staat als onderschat merkteken van de Nederlandse ziel, hierbij een kleine reisgids met acht belangrijke monumenten in een klein en zoekend land.

1. Cornelia van Zijp, Kerkwerve.

Op haar motor, een Cyrus Sachs met leren zadeltassen: de wijkverpleegkundige onderweg. De jaren dertig door, veertig, vijftig, haar hondje Robbie achterop. Dit is een beeld van verlangen. In onze tijd was Cor van Zijp vast toegesproken over haar hondje door een manager in een Hollands zorghoofdkantoor, waar ze de productie turven. Iedereen verlangt naar haar, of naar zuster Swart die een standbeeld heeft in Westerbork, en duikt dan weer in de omzetcijfers.

Cornelia van Zijp, Kerkweve.

2. De Steenzetter, Afsluitdijk.

Weggedoken achter de jaspanden van Cornelis Lely, de macher, de minister, bukt op de Afsluitdijk een steenzetter. Naamloos, zoals bijna alle 4.500 steenzetters naamloos bleven, werkten ze twaalf uur per dag aan de dam. Probeer die houding aan te nemen: het beeld is rugpijn. Ze kwamen overal vandaan, ruig volk, het betaalde goed, ze woonden in een keet op het water. En nu glimmen zijn billen – dagjesmensen vinden het leuk om voor de foto tegen de steenzetter te gaan staan, dat is Hollandse humor.

De Steenzetter, Afsluitdijk.Beeld Toine Heijmans

3. Jimmy van der Lak, Wijhe.

Slechts vier monumenten in Nederland herdenken de slachtoffers van de slavernij, schreef Wim Pijbes in NRC, en beelden van zwarte helden zijn zeldzaam. Een powerbeeld van Anton de Kom staat in Zuidoost. ‘Strijden ga ik!’, dichtte hij, tegen racisme en tegen de nazi’s, wat hij met de dood bekocht. Aan de andere kant van het land, in de beeldentuin van de Fundatie, is Jimmy van der Lak te vinden: tapdanser, kelner, bokser, filmster en eigenaar van het eerste Surinaamse restaurant van Nederland. Zoveel levens tegelijk. Tenslotte poseert hij op de cover van Panorama als zwarte Sinterklaas, terwijl hij een Panorama met een witte Sinterklaas verscheurt. Ook dat is alweer vijftig jaar geleden.

Anton de Kom, Amsterdam Zuidoost.Beeld Joost van den Broek/de Volkskrant

4. André Hazes, Amsterdam.

De man die alle gezindten verbindt, leeftijden, sociale klassen, achtergronden, die een cirkel trekt om Nederland, die laat zien dat iedereen kan falen ondanks eclatant succes. Hazes was een Nederlandse zuil op zichzelf. Hij doorliep de rangen: van een arm bestaan in De Pijp tot een villa in Vinkeveen, maar elk mens is gehouwen uit vreugde en verdriet, verlangen en pijn, iedereen maakt er het beste van en kijkt daarna verwonderd om: Hazes is de Nederlandse emotiemaatschappij.

Hazes, Amsterdam.Beeld ANP

5. Aletta Jacobs, Groningen.

Er is een filmpje gevonden van Aletta Jacobs, 1914, actievoerend voor het vrouwenkiesrecht, en je ziet de mannen kijken: verwaand en verward onder hoeden en petten. Zo zie je ze in Nederland nog steeds wel kijken, op televisie, als het over discriminatie gaat en de bijbehorende protesten. Jacobs was de eerste vrouwelijke arts en inmiddels is zeventig procent van de studenten geneeskunde vrouw. Maar geen premier. Een eeuw later, en hoog in de Nederlandse samenleving kleurt alles nog bijna altijd man.

6. D’r Joep, Kerkrade.

Limburg verloor z’n geloof en z’n mijnen bijna tegelijk, maar D’er Joep, een naamloze kompel, staat springlevend en sociaal-realistisch overeind op de Markt: inne echte köaler, mijnwolf aan de voeten. Met carnaval trekken ze hem een clownspak aan, zo hoort hij erbij. ‘En ik kreeg geen geld, toen ik weg moest bij de Julia’, zei mijnwerker-met-stoflongen Marinus Walhof  destijds tegen me, ‘de smeerlappen’. Had Nederland z’n mijnen nog, dan werkten er nu vast Roemenen – die zijn goedkoop en zeuren niet.

D'r Joep, Kerkrade.Beeld Twitter

7. Juliana der Nederlanden, Baarn.

Kijk haar zwaaien, de vorstin van iedereen. De majesteit die het prima vond om met ‘mevrouw’ aangesproken te worden, die de premier van Zuid-Afrika op z’n kop gaf vanwege de apartheid, in 1949 al, die zich tegen de doodstraf keerde, die in kaplaarzen en in tranen het verdronken land troostte, die maatschappelijk werkster was geworden ware ze niet geboren als kroonprinses. ‘Wie ben ik, dat ik dit doen mag?’ – ze zeggen dat Juliana zo ‘gewoon’ was en tegelijk een beetje raar maar dat is niet zo, juist niet.

Juliana, Soestdijk.Beeld ANP

8. Audrey Hepburn, Velp.

Het begrip ‘Nederlander’ is vloeibaar genoeg om iedereen die hier een paar jaar woont en later furore maakt Nederlander te noemen – of andersom natuurlijk. Audrey Hepburn komt uit België, woonde in Londen, heeft een ster in Hollywood maar blijft voor ons de Dutch Girl, zo heet het boek over haar van Robert Matzen. Borstbeeld in Arnhem en ten voeten uit in Velp, als frêle ballerina. Ze hield van hutspot, zei haar zoon nog, ter geruststelling. Nog steeds is niet duidelijk of ze tijdens de oorlogsjaren in het verzet zat, maar wij, de Nederlanders, willen het zo graag.

Audrey Hepburn, Velp.

Lees ook 

Beelden zijn gebeiteld in steen, maar de geschiedenis niet
Met het neerhalen van standbeelden wordt niet alleen geschiedenis vernietigd, maar ook geschiedenis gemáákt. Kunstredacteur Wieteke van Zeil steunt de beweging, en vraagt zich tegelijk af: wat als dit Michelangelo’s waren geweest?

‘Onze Coen’ of ‘walgelijke genocidepleger’: Hoorn verdeeld over betwist standbeeld
Het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn staat ineens volop in de aandacht. Activisten willen er vrijdag demonstreren. Maar het plein is al vol. Met terrasjes. En beide kan niet op anderhalve meter.

Slavernij en wreedheid bezoedelen Hollandse helden
Wie waren de mannen wiens standbeelden nu ter discussie staan? En is Piet Hein over één kam te scheren met Jan Pieterszoon Coen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden