Opinie

Klavers ideeën zijn niet onzinnig

De ideeën van Jesse Klaver zijn wellicht ondoordacht, maar niet onzinnig. Economen moeten openstaan voor de hervorming van hun discipline.

GL-fractievoorzitter Jesse Klaver presenteert in boekhandel Paagman in Den Haag zijn boek De mythe van het economisme.Beeld ANP

In zijn column van 12 september hakt Frank Kalshoven stevig in op de ideeën van Jesse Klaver. Die zouden ondoordacht en onzinnig zijn. Ondoordacht zijn ze misschien, maar onzinnig allerminst. Zijn intuïties zijn goed. Het zou beter zijn om te helpen die nader vorm te geven dan ze dogmatisch af te wijzen. Economen mogen wel wat bescheiden zijn na hun falen ten aanzien van de financiële crises.

Ik dien hier Kalshoven van repliek op de punten die hij bespreekt.

Ten eerste de 'systemen' die volgens Klaver individuen vermorzelen. Een complexe samenleving als de onze kan niet zonder systemen, stelt Kalshoven terecht, maar dat neemt niet weg dat ze regelmatig ontsporen. Neem de kwestie van de financiële instellingen. Luyendijk doet het voorkomen alsof de problemen de schuld zijn van individuele bankiers, maar onderschat daardoor het probleem. Vele bankiers zien heel goed dat wat gebeurt niet goed is voor de samenleving, maar zij kunnen het zich alleen permitteren hun gedrag te veranderen als de anderen dat ook doen. Zij zitten in een zogenaamd prisoners dilemma. Als zij niet meedoen aan het spel van winst maken waarbij het risico op de samenleving wordt afgewenteld, dan worden ze aan de kant gezet door aandeelhouders of wordt de bank overgenomen door partijen die de kansen op winst wel pakken. De regering zit ook in een prisoners dilemma: als Nederland als enig land de bankiers hard aanpakt dan verhuizen die naar Londen. Dat alles is een pervers systeemeffect.

B. Nooteboom.Beeld .

Rendementsdenken

Ten tweede, neem het 'rendementsdenken en de boekhoudersmentaliteit'. Klaver heeft gelijk dat er naast rendement ook andere waarden zijn die in de berekening niet aan de orde komen. In tegenstelling tot wat economen veronderstellen zijn niet alle waarden meetbaar en bij elkaar op te tellen of af te trekken. Eenzijdige aandacht voor knopen tellen verwaarloost de snit van het pak. Meten is niet altijd weten en leidt vaak tot het vergeten van wat ook en misschien vooral van waarde is. Dat geldt bijvoorbeeld in de zorg en in het onderwijs. En voor het milieu.

Ten derde de 'toets- en afrekencultuur'. Het is bekend (ook in de economie, meneer Kalshoven) dat professioneel werk niet geheel vastgelegd kan worden in protocollen. Daarvoor is die praktijk te rijk, op twee manieren. Ten eerste omdat vaak elk geval uniek is: de leerling, de patiënt met diens combinatie van aandoeningen, geschiedenis en omstandigheden. Ten tweede omdat de praktijk continu in beweging is, met nieuwe inzichten, beperkingen en innovatie. Controle sluitend maken is de beroepspraktijk opsluiten en verstikken. Dit nog afgezien van de kosten van excessieve controle.

Tenslotte de kwestie van vertrouwen. Blind vertrouwen is zelden goed, of het nu gaat om bankiers of om uitkeringsgerechtigden. Dat neemt niet weg dat je zoveel mogelijk ruimte moet geven voor vertrouwen, en die insnoeren als het vertrouwen beschaamd wordt. Vertrouwen is nodig voor maximale vrijheid in autonomie van eigen initiatief. Zij is ook nodig voor samenwerking, om de mogelijkheden van onderlinge aanvulling van kennis, inzicht en ervaring te benutten. Samenwerking is nodig naast concurrentie. De ruimte voor vertrouwen is vooral nodig onder de onzekerheid van innovatie.

Jesse KlaverBeeld anp

Horizontale controle

Er is een vorm van beperkte controle die maximale ruimte laat voor vertrouwen. Die heet horizontale controle, en is enige tijd geleden ingevoerd door het Ministerie van Financiën. Tot opluchting van velen.

Kortom, laten we als economen niet de huidige kritiek blind afwijzen en goede intuïties verwerpen omdat zij nog geen handen en voeten hebben, maar een handreiking geven om uit de voeten te kunnen. En daarmee de economische wetenschap omvormen. Redden, misschien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden