OpinieStandbeelden

Kijk kritisch naar de plek van standbeelden in publieke ruimte

Standbeelden hebben een functie én een verhaal in het hier en nu, betoogt Gert Jan Harkema.

Een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen.  Beeld Rebecca Fertinel
Een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen.Beeld Rebecca Fertinel

Arie Wilschut schreef een vlammend betoog dat historici zich moeten mengen in het debat over ‘foute’ helden. Hij heeft helemaal gelijk. Waar de afgelopen maanden geen talkshow voorbijging zonder viroloog of biowetenschapper, schitteren historici door afwezigheid. En dat is een gemiste kans.

Toch moeten historici meer doen dan alleen context verschaffen en de duistere kanten van foute helden in perspectief plaatsen, zoals Wilschut bepleit. Context en historische informatie lijkt nu een magisch redmiddel (net als minister De Jonge’s corona-app) om iedereen tevreden te houden en normaal door te kunnen leven. ‘We moeten vooral informatie geven, zodat mensen zelf een oordeel kunnen vellen’, aldus de Amsterdamse wethouder Rutger Groot Wassink.

Dit context-argument reduceert de rol van historici. Geschiedenis is volgens Wilschut en de gemeente Amsterdam een geheel van bits of information. Dat is een zeer beperkte opvatting over wat geschiedenis is. Geschiedenis is namelijk veel meer dan informatie over het verleden. Geschiedenis is een gebruiksobject, dat je verslijpt en aanpast. Het verleden is lang geleden, dat zijn de feiten. Maar geschiedenis speelt zich af in het heden. Geschiedenis gaat over de verhalen die we vertellen in het hier en nu, zoals de bekende geschiedsfilosoof Hayden White al schreef. Historici moeten zich juist uitspreken over het gebruik van het verleden vandaag de dag.

Standbeelden hebben een functie en een verhaal in het hier en nu. En we zouden als historici ons niet moeten beperken tot het contextualiseren van historische figuren op sokkels, maar op het kijken of die verhalen nog stroken met de waarden van onze samenleving in 2020. Verschillende standbeelden hebben verschillende functies. Wilschut geeft het voorbeeld van Erasmus. Die gaan we toch niet weghalen omdat hij antisemitische opvattingen had, iets wat heel ‘normaal’ was voor die tijd?

Nee, inderdaad. Een standbeeld van Erasmus in het hier en nu vertelt een verhaal van vrijheid, kritisch denken en humanisme. Met die boodschap is niks mis, het is zelfs belangrijk. Maar wat is het verhaal dat een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen vertelt? Is niet de hele functie van zo’n beeld dat het staat voor dominantie, verovering, handel in slaven en goederen, en uitbuiting? Daar kan een beetje context op een bordje of een historische uitleg in een talkshow niet tegenop. Dan kun je als historicus stellen dat iedereen dat toen deed, en dat slavenhandel slechts een bijproduct was, maar daarmee verander je niet het verhaal van het standbeeld.

Het gaat dus niet alleen over meer informatie over de normen en waarden uit de voorbije eeuwen. De samenleving verandert. En daarmee moeten we ook kritisch kijken naar de functie van geschiedsobjecten in het publieke domein. Het is aan ons historici om verschil te maken tussen Erasmus en Pieterszoon Coen. Op basis van die verschillen kunnen we de plek van standbeelden wijzigen. Soms moeten die nog centraler komen te staan, soms hoort een standbeeld in een speciale historische beeldentuin, en soms moet-ie gewoon kapotvallen op de grond.

Gert Jan Harkema is gepromoveerd als mediahistoricus aan de universiteit van Stockholm en werkt als onderzoeker in het publieke domein.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden