COLUMNPeter Giesen

Kiezen de Amerikanen straks voor het grote geheel of voor hun eigen naar binnen gekeerde clubje?

Amper een half uur nadat de kandidatuur van Kamala Harris bekend was gemaakt, plaatste Donald Trump al een filmpje op Twitter. ‘Harris viel Biden aan vanwege zijn racistische beleid’, zo herinnerde het filmpje aan een aanval van Harris tijdens de Democratische voorverkiezingen. Phony Kamala, een onechte carrièrebitch, zo wendbaar en opportunistisch dat ze een man wil dienen die ze eerder fel attaqueerde. De subtekst was duidelijk: Harris is een zwarte vrouw die de positie van minderheden wil versterken. Wit Amerika, stem op Trump!

De keuze voor een running mate heeft doorgaans weinig invloed op de uitslag van de verkiezingen, maar dat zou deze keer anders kunnen zijn. Niet alleen presenteert de 77-jarige Biden zichzelf als tussenpaus, gezien zijn leeftijd is het verre van denkbeeldig dat hij tussentijds ziek wordt of zelfs in het harnas sterft. Is Amerika klaar voor een zwarte vrouw als president?

De Amerikaanse verkiezingen zijn een eerste grote testcase voor de wereld na corona. ‘Alleen een crisis kan echte verandering teweegbrengen’, zei de neoliberale econoom Milton Friedman in 1982. De richting van die verandering wordt bepaald door de ideeën die op dat moment voorhanden zijn, aldus Friedman, ideeën die vaak jarenlang in betrekkelijke stilte zijn ontwikkeld en lange tijd te radicaal leken. Zo kwam in de jaren tachtig het neoliberalisme op, als antwoord op het vastlopen van de naoorlogse verzorgingsstaat.

De democratische presidentskandidaat Joe Biden met zijn running mate Kamala Harris.Beeld AP

De pandemie bezegelt op haar beurt het einde van de ideologische dominantie van het neoliberalisme. Welke ideeën zijn nu voorhanden? In een optimistisch stuk voor De Correspondent wees historicus Rutger Bregman op het gedachtengoed van Thomas Piketty en andere Franse economen: hogere belastingen voor rijkaards en bedrijven, herverdeling, een sterkere rol voor de staat. Joe Biden en Kamala Harris zijn, overigens vrij timide, exponenten van deze stroming. Het is de vraag of ze genoeg slagkracht hebben om grote veranderingen te bewerkstelligen, maar ze streven onmiskenbaar naar meer sociale cohesie, een nieuwe vorm van broederschap.

Er circuleren ook heel andere ideeën. Een herleving van de sociaal-democratie is niet the only game in town, om het eens Amerikaans te zeggen. Broederschap kan evenzeer worden gevonden in het tribalisme van de eigen groep. De afgelopen jaren heeft Donald Trump niets gedaan aan de structurele problemen van het Amerikaanse kapitalisme – de grote ongelijkheid, de slechte toegang tot de gezondheidszorg, de roofbouw op het milieu. In plaats daarvan bond hij zijn kiezers door een niet aflatende cultuurstrijd tegen een ‘arrogante’ bovenlaag die haar manier van leven – divers, duurzaam, seculier – zou willen opdringen aan de ‘echte’ Amerikanen.

In hun boek How Democracies Die verklaren de Amerikaanse politicologen Steven Levitsky en Daniel Ziblatt de opmars van Trump uit de existentiële angst van witte Amerikanen om een minderheid in ‘eigen’ land te worden. In 1950 maakten niet-witten amper 10 procent van de bevolking uit. In 2014 was dat toegenomen tot 38 procent en volgens het US Census Bureau zal rond 2045 de meerderheid van de bevolking niet meer wit zijn. Dat leidt tot ‘statusangst’, aldus Levitsky en Ziblatt. Amerika was altijd een immigratieland, maar werd gedomineerd door witte immigranten van Europese afkomst. Dat is nu snel aan het veranderen.

Wie zich zoals Trump tot de kampioen van een bedreigde samenleving weet te kronen, kan zich vrijwel alles permitteren. Hoezeer hij ook liegt, onzin uitkraamt of zelfs evidente fouten maakt, hij belichaamt de waarden van de eigen groep en is alleen al daardoor verre te verkiezen boven de Democratische ‘volksverraders’.

De demografie is Trumps zwakte, maar ook zijn kracht. Een nauwelijks verholen racistische strategie lijkt op het eerste gezicht weinig kansrijk in een land met zo veel immigranten als de Verenigde Staten. Maar als hij de existentiële angst van een groot deel van de witte bevolking weet aan te boren, kan hij genoeg kiezers mobiliseren om met de hakken over de sloot te winnen, geholpen door een kiessysteem dat het platteland bevoordeelt.

Kamala Harris kan daarbij goed van pas komen. Tot dusverre kreeg Trump weinig greep op Biden, ondanks zijn snerende tweets over ‘Sleepy Joe’. ‘Niets blijft aan Joe hangen’, zei Mike Madrid, een Republikeinse politiek analist die zich tegen Trump heeft gekeerd, op de Amerikaanse website Politico. ‘Dus ze moeten een zwarte vrouw vinden waar ze iets op aan kunnen merken. En dan is het slaan, slaan, slaan.’

Kiezen de Amerikanen in november voor de grote broederschap die bevolkingsgroepen bij elkaar brengt onder leiding van een actieve staat of voor de kleine broederschap van de eigen groep die zich tegen anderen afzet? De uitslag is niet alleen van belang voor de Verenigde Staten. Europa worstelt net zo goed met toegenomen diversiteit en zoekt evenzeer nieuwe vormen van sociale cohesie. Gezien de grote culturele uitstraling van de VS zal de keuze voor Biden of Trump van grote invloed zijn op het post-coronatijdperk in de rest van de wereld.

Lees ook

De kandidaat vicepresident van Joe Biden, lijkt altijd bezig met de volgende stap. Lees het profiel van Kamala Harris.

Lukt Harris wat eerdere vrouwelijke running mates niet voor elkaar kregen? Ons Amerika-panel geeft een mening. ‘Voor sommigen zal het toch slikken zijn om op een vrouw te stemmen.’

Biden en Harris zetten in eerste persconferentie vol de aanval in op Trump: ‘Een kerel die zijn baan niet aankan’

De Amerikaanse president Donald Trump probeert twijfel te zaaien over de Amerikaanse nationaliteit van de Democratische vicepresidentskandidaat Kamala Harris. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden