'Karl Marx is nog altijd heel relevant'

Economen en beleidsmakers houden nog steeds vast aan door de crisis achterhaalde economische denkbeelden, legt Irene van Staveren uit.

Beeld Guus Dubbelman

Het is al weer zeven-enhalf jaar geleden dat het faillissement van Lehman Brothers de wereld in een megacrisis stortte. En nog steeds viert wat Irene van Staveren het 'oude denken' noemt hoogtij onder economen en beleidsmakers. 'Het beruchte TINA-denken, there is no alternative' zegt de hoogleraar ontwikkelingseconomie aan het International Institute of Social Studies. Ze publiceerde vorig jaar een alternatief leerboek economie. Vorige week verscheen Wat wij kunnen leren van economen die (bijna) niemand meer leest. Daarmee doelt ze op economen als Keynes, Sen, Myrdal, Robinson en Marx. Van Staveren: 'Beide boeken schreef ik uit frustratie over te weinig diversiteit aan gezichtspunten bij zowel economen als beleidsmakers en politici'.

Die blijven steken in de neoklassieke orthodoxie?

'Ja. Het hele idee dat de overheid per definitie inefficiënt is, dat markten per definitie efficiënt zijn, dat private bedrijven het beter doen dan staatsbedrijven, dat mensen alleen maar hun best doen als je ze financiële incentives geeft, dat markten altijd in evenwicht zijn, dat hele idee komt voort uit de standaard leerboeken neoklassieke economie. Dat is zó achterhaald! Er zijn veel onderzoeken waaruit blijkt dat dit soort beleidsadviezen alleen maar werkt in de ideale wereld.'

Bent u ook zo opgevoed?

'Ja, ik heb aan de Erasmus Universiteit economie gestudeerd. Ik verbaasde me als student al gauw over het beperkte mensbeeld. Het ging altijd maar om het evenwicht. Altijd maar om prijzen die naar evenwicht tenderen. Terwijl iedereen weet dat lang niet alle informatie in prijzen zit. Dat markten, zoals aandelen- en huizenmarkten, soms overgewaardeerd zijn. Dat kreeg ik niet op college. Ik stelde er weleens een vraag over, maar was in die tijd nog redelijk bedeesd. Dus als ik een antwoord kreeg dat mij niet zinde, liet ik het er maar bij zitten. Maar vervolgens koos ik er wel voor om in mijn vrije tijd meer te lezen.'

In de jaren tachtig raakten Marx en Keynes in diskrediet. U pleit voor eerherstel?

'Ja, maar dat is niet zozeer omdat Keynes en Marx altijd gelijk hadden, helemaal niet. Maar omdat er maar een heel beperkt deel van hun denken is overgebleven. Keynes wordt bijvoorbeeld heel vaak gereduceerd tot extra overheidsuitgaven in tijden van crisis. Maar hij zei er wel bij: alleen als je bespaart in tijden dat het goed gaat. In de jaren zeventig hebben beleidsmakers gewoon veel te veel geld uitgegeven en daarvoor niet gespaard in goeie jaren. Erg makkelijk om Keynes op die manier af te serveren.'

Je zou verwachten dat economen sinds de crisis wel tot bezinning zouden komen.

'Het valt nogal tegen. Opleidingen economie zijn niet echt aangepast. Ik heb de vrijheid dat ik zelf economie geef aan studenten uit ontwikkelingslanden uit mijn eigen leerboek.

'Maar ik geef weleens gastcolleges. Ik verbaas me erover dat het onderwijs nog zo standaard is. De efficiënte- markthypothese wordt nog steeds onderwezen. Maar die werkt alleen in stabiele marken. De markt voor brood is stabiel, maar financiële markten juist niet. Waarom geef je studenten dan les in een hypothese die geldt voor stabiele markten, terwijl iedereen die de krant leest, in geld belegt, een pensioen heeft en een huis heeft met een hypotheek weet dat die markten juist bij uitstek niet zo stabiel zijn. Dus dan moet je theorieën onderwijzen, bijvoorbeeld van Hyman Minsky, die uitlegt hoe het komt dat die markten zo instabiel zijn'.

Minsky zegt dat financiële markten volgens een heel andere logica werken, waarbij irrationele elementen een grote rol spelen.

'Ja, vooral optimisme. De mens is een optimistisch wezen. In goeie tijden kun je op financiële markten hoge winsten behalen. Dan komen mensen in de verleiding om geld te gaan lenen. Volgens Minsky zijn er altijd drie stadia die naar een crisis leiden. Het eerste stadium is dat iedereen met dat geleende geld zowel de hoofdsom als de rente kan afbetalen. Dan komt het tweede stadium dat je niet meer kunt aflossen, maar nog net de rente betalen. En ten slotte kom je in een stadium terecht dat je de lening niet meer kunt aflossen en zelfs de rente niet meer kunt betalen, omdat het onderpand bijna waardeloos is geworden, of omdat je werkloos bent geworden.'

Dat zagen we met de kredietcrisis in de Verenigde Staten.

Van Staveren: 'Sommige arme huizenbezitters in Amerika hadden nog wel werk, maar konden de rente niet meer aflossen omdat die na twee jaar omhoogging. Dat stond in de kleine lettertjes in het contract. Dan werd erbij gezegd: weet je wat, na twee jaar neem je gewoon een nieuwe hypotheek die weer begint met een lage teaser rate. Maar toen banken opeens doorhadden dat er een hoop troep tussen zat, waren ze niet meer bereid mensen een nieuwe hypotheek te geven. Dus zaten die opeens vast aan die hogere rente. Ze konden hun huis ook niet meer met winst verkopen, want er wilden veel meer mensen verkopen dan kopen. Dat is het optimisme dat Minsky beschrijft, bij zowel degene die de lening verstrekt en als degene die de lening krijgt. Zo kom je in de derde fase, het Minsky-moment, dat alles als een kaartenhuis in elkaar stort. Dat gebeurde in 2008.'

Dan zou je verwachten dat de bankensector hervormd zou worden. Waarom gebeurt dat niet?

'Een van de verklaringen is dat de banken steeds groter zijn geworden. In Nederland is de bankensector vier keer zo groot als het bruto nationaal product. Het gaat dan om vier megabanken. Dat is beangstigend. Als banken zo groot zijn, dan zijn ze inderdaad too big to fail. Bovendien hebben ze ook nog eens invloed op de nieuwe regelgeving.

'Ten tweede: wil je de banken veiliger maken, dan zul je ze veel hogere buffers moeten laten aanmaken. Ze zijn omhoog gegaan van 3 naar 4 procent. Daarmee zijn ze niet veilig.'

10 procent?

'Buffers van tussen de 5 en de 10 procent, zeker'.

Wat moeten we nog meer doen?

'In Amerika mag elke individuele bank geen hoger marktaandeel hebben dan 10 procent in een specifieke markt. Bijvoorbeeld hypotheken. Als dat in Nederland zou gelden, zou de Rabobank tweederde van zijn hypotheken moeten afstoten.'

Dat zou moeten gebeuren?

'Ik denk het wel.'

U heeft het in uw boek ook over Marx. Die zou zeggen: nationaliseren die banken.

'Dat is niet het stuk Marx waarvan ik erg gecharmeerd ben. De Marx als communist, als revolutionair die zegt dat we een staatseconomie moeten hebben, zie ik niet zitten. Mijn waardering voor Marx ligt vooral in zijn analyse van de instabiliteit van het kapitalisme.

Waarom moeten we Das Kapital uit 1867 weer gaan lezen?

'Omdat het een analyse is van de instabiliteit van het kapitalisme op basis van twee drijvende krachten. De ene is dat kapitaal arbeid inhuurt, en nooit andersom. Dat is in onze huidige economie alleen maar versterkt door technologische ontwikkeling en mondialisering , waardoor kapitaal steeds belangrijker wordt en arbeid steeds meer overbodig. Dus Marx is eigenlijk heel actueel.

'Het tweede mechanisme dat Marx beschrijft, is accumulatie van geld. In een gewone markteconomie is geld vooral ruilmiddel. We gebruiken geld om de goederen te laten circuleren en daar worden we allemaal beter van. Maar in een kapitalistische economie begint en eindigt de keten bij geld. Je koopt een aandeel, je wacht tot het meer waard wordt, je verkoopt het en je hebt meer geld. Dat zien we vandaag de dag terug bij de gigantische omloopsnelheid op de aandelenbeurs. Mensen verhandelen aandelen veel vaker dan vroeger.

'Deze twee drijvende krachten maken het kapitalistische systeem inherent instabiel, vooral ook omdat ze elkaar stimuleren. Want hoe meer kapitaal je hebt, hoe meer je kunt investeren in bedrijven om dat kapitaal verder te versterken, mede door het vervangen van arbeid door kapitaal of om bedrijven op te kopen aan de andere kant van de wereld.'

Beeld Guus Dubbelman

Is planeconomie superieur aan markteconomie? Bent u marxist?

'Nee. Absoluut niet. De Marx die ik zeer waardeer en van wie ik vind dat studenten kennis moeten nemen, is de Marx als econoom, met zijn kritische analyse van het kapitalistische systeem. Waarom er zo weinig verandering is in het economieonderwijs, komt mede doordat we reductionistische denkbeelden hebben overgehouden aan een econoom als Marx. De Sovjet-Unie is uiteengevallen, het kapitalisme heeft gewonnen, dus we schrijven Marx af. Dat is te makkelijk.'

Linkse en rechtse economen zijn het over één ding eens: economische groei zit er voorlopig niet in. Wat verwacht u?

'Ik zet me af tegen voorspellingen, want dat is speculeren. Veel belangrijker is dat we meer rekening moeten houden met de problemen op de lange termijn die nu al zichtbaar zijn. Problemen als de opwarming van de aarde, de toenemende ongelijkheid in de wereld, ziekten, epidemieën, verdroging in sommige gebieden waardoor meer migratiestromen op gang komen. Ik denk dat we een economische ontwikkeling moeten hebben die daartegen bestand is. Laten we onze energie daarin stoppen.'

Van Staveren geeft in haar boek voorbeelden. Zo is Noorwegen koploper met 60 procent duurzame energie. Die transitie is gefinancierd met een gigantisch staatsbeleggingsfonds dat gevuld werd met de opbrengsten van de Noorse olie. Een voorbeeld van hoe het niet moet, is het systeem van emissiehandel van de Europese Unie, bedoeld om de uitstoot van CO2 te verminderen. Dat blijkt totaal niet te werken.

Van Staveren: 'Zure regen hebben we destijds heel effectief aangepakt, gewoon met regulering. We hebben geen markt gemaakt voor het recht om zure regen te creëren, we hebben tegen bedrijven gezegd: dat doe je gewoon niet meer, die cfk's in spuitbussen en koelkasten. Binnen een paar jaar hebben bedrijven keurig schonere producten gemaakt. Zo hebben we de ooievaar terug en de aalscholver en de natuur vaart er wel bij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden