Column Derk Jan Eppink

Kan Kaag als schaduwminister van BuZa het Nederlandse ‘Israël-standpunt’ vertolken?

Op het ministerie van ­Buitenlandse Zaken (BuZa) kende Rutte III een miserabele start. Het ministerschap van Halbe Zijlstra (VVD) ging in vlammen op. Opvolger Stef Blok (VVD) schoot zichzelf meteen in de voet. Hij is op ‘excuustoer’. Winnaar is Sigrid Kaag (D66), minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Naarmate zij haar invloed vergroot, duikt een ­grotere vraag op: kan zij het ­Nederlandse ‘Israël-standpunt’ ­vertolken?

Nederland is gezegend met veel buitenland, maar zijn ‘buitenlandse ambitie’ sneuvelt vaak al in het binnenland. Oorzaak is de stammenstrijd binnen de hybride sector. De verhouding Ontwikkelingssamenwerking en traditionele diplomatie herbergt cultuurverschillen. De eerste is meer bevlogen dan de tweede. Hoort buitenlandse handel bij ­Economische Zaken of BuZa? In Rutte I was Ben Knapen (CDA) staatssecretaris van Europese Zaken en Ontwikkelingssamenwerking. ­Logistiek lastig. Rutte II vond de formule: een minister van BuZa en een minister van Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel. In Rutte II waren beide ministers van de PvdA. Premier Rutte monopoliseerde de ‘grote Europese politiek’.

Deze formule zet het departement onder druk als de twee volwaardige ministers van mening verschillen of een van hen zwak blijkt. De minister van BuZa zou de ‘eindregie’ moeten hebben. Wat blijft daarvan over als deze op BuZa wordt overtroefd door diens collega? Zie hier de evolutie tussen Sigrid Kaag en Stef Blok, door Rutte aangesteld als ‘Chinese vrij­williger’. Hij moest wel.

Kaag beschikt over talenten(internationale ervaring, contacten en ­talenkennis) die Blok ontbeert. In 1990 begon zij bij BuZa op de af­deling politieke VN-zaken. Maar de ambtelijke top hield Kaag, wegens haar huwelijk met de Palestijnse PLO-politicus Anis al-Qaq, buiten het ‘Midden-Oosten’. Begrijpelijk: een te persoonlijke band met een dossier verplicht tot terughoudendheid. ­Uiteraard frustrerend voor Kaag. Na drie jaar vertrok ze naar de VN, waar de relatie geen probleem was. Israël is er de vaste Prügelknabe voor VN-­resoluties en overleeft veroordelingen in de Veiligheidsraad alleen dankzij een Amerikaans veto.

Blok is een vreemdeling in Jeruzalem. Kaag woonde er. Hij maakte een enorme beginnersfout die zo uit het script van de Britse serie Yes, Minister kon komen. In zijn praatje voor ­Nederlandse internationale ambtenaren volgde hij het stramien van topambtenaar Sir Humphrey. Blok prees het ‘multilateralisme’, de hoeksteen van het Nederlandse beleid sinds 1945. Daarna volgden vragen. En Blok ging zeggen wat hij dacht. Levensgevaarlijk! Over multiculturalisme. Dodelijk! Inheemse volkeren bleken ‘uitgeroeid’, Suriname een ‘mislukte staat’ en België ‘onleefbaar’. De minister, een uiterst correcte man, raakte out of control. Het leger van woordvoerders stond machteloos.

Suriname is geen succesverhaal, mede door toedoen van de ‘Nederlandse ambitie’ om het land te snel onafhankelijk te maken. Gevolg: een groot deel van de Surinaamse bevolking verhuisde naar Nederland. België is een gecompliceerd land, maar niet onleefbaar. Interne cultuurverschillen maken het boeiend, maar niet voor Blok die een monocultuur gewend is. Overigens: de Belgische diplomatie is de meest effectieve van Europa. België eindigt altijd bij de winnaars. Nederland wil het buitenland ‘aansturen’, maar rijdt in Wuustwezel al van de weg.

Resteert de excuustoer. Door het stof in de Tweede Kamer, excuses aan Suriname, excuses aan het eigen personeel, inspraaksessies, een ‘jij-en-jouwbrief’ van GroenLinks-leider Klaver aan Rutte en zelfs kritiek van CDA-coalitiegenoot Buma. Rutte bezocht begin juli president Trump. Wie zat bij hem in het Oval Office? Kaag! Blok laat Kaag de kaas van zijn brood eten. Dat zou ministers als Jaap de Hoop Scheffer of Ben Bot nooit zijn overkomen. Maar ja, Stef moet zijn excuuslijstje afwerken.

De excuustoer van Blok kan Kaag niet lang genoeg duren. Zij vult de politieke leegte en is schaduwminister van BuZa. Dat roept echter de vraag op waarmee zij in 1990 bij BuZa al werd geconfronteerd. Hoe staat zij tegenover Israël? Is zij niet persoonlijk ‘te betrokken’? Bijvoorbeeld: steunt Kaag acties voor Boycot, Desinvesteren en Sancties (BDS) tegen Israël? Kaag doet handels­beleid, maar Israël is een kernthema van Nederlands buitenlandse beleid. De ambtelijke top kan het niet vragen. Kaag is baas; Blok geblokkeerd. De enige instelling die duidelijkheid kan eisen is de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.