Opinie Italië

Kan Italië de Europese orde omverwerpen?

In Italië verenigen zich verschillende anti-EU-stammen, maar de mainstream is ook wakker geschud.

Matteo ­Salvini, leider van Lega Nord. Foto REUTERS

‘Ze proberen ons tegen te houden met de gebruikelijke chantage van dalende beurzen en Europese dreigementen’, aldus Matteo ­Salvini, leider van Italië’s Lega Nord. ‘Maar ditmaal komt er verandering aan.’

De coalitie tussen de Vijfsterrenbeweging en Lega zou een eurosceptische beweging kunnen vertegenwoordigen die in staat is wraak te nemen op financiële markten, de EU en Duitse begrotingshaviken. Salvini heeft een ‘tweede ronde’ uitgeroepen in de grotere strijd tussen Italiaans populisme en het Europese establishment. De eerste ronde eindigde in november 2011, toen Merkel en Sarkozy de bezorgdheid op financiële markten gebruikten om Silvio Berlusconi tot aftreden te dwingen. Sindsdien is de euroscepsis toegenomen; vooral in Italië, dankzij zijn positie als frontstaat in de vluchtelingencrisis.

Italiës recente politieke drama wordt opgevoerd tegen een achtergrond van politieke veranderingen in heel Europa. Een Italiaanse regering die twee heel verschillende gedaanten van het populisme verenigt, zal een serieuze uitdaging zijn voor het Europese project, omdat het de kern kan vormen van een nieuw verbond tussen populisten en eurosceptici, die tot dusver afzonderlijk opereerden. De eurosceptici zouden dan niet langer verdeeld zijn in aparte stammen van anti-immigratiepolitici aan de rechterkant en anti-begrotings­disciplinepolitici aan de linkerzijde.

Natuurlijk zijn de Vijfsterrenbeweging en Lega rare bondgenoten, maar hun programma kan een basis vormen voor populisten elders in de EU. Neem de internationale agenda van Lega, die een kruistocht tegen immigratie voorstaat en een terugkeer naar traditionele waarden. Dat zijn dezelfde ideeën die Hongarijes Viktor Orban bewegen. En Orban en Salvini hebben al een hechte relatie.

De Vijfsterrenbeweging staat niet onsympathiek tegenover de anti-immigratie-agenda van Lega en wil die complementeren met de strijd van zuidelijke EU-lidstaten tegen het strenge begrotingsbeleid van noordelijke lidstaten. Hoewel Frankrijk en Spanje daaraan waarschijnlijk niet meedoen, zouden Griekenland en andere landen dat mogelijk wel doen.

Daarbij komen nog de verkiezingen voor het Europees Parlement van volgend jaar, waarbij populistische partijen het waarschijnlijk goed zullen doen. Europese populisten zouden niets liever doen dan een zelf­hatend parlement creëren, waarin de meerderheid van de parlementariërs verklaard tegenstander is van de instelling waarin ze zijn gekozen.

Terwijl de krachten van het populisme zich mobiliseren, gebeurt hetzelfde bij de mainstream. Emmanuel Macron vertegenwoordigt, net als de populisten, verandering – niet de status quo. Zijn genialiteit ligt erin dat hij niet de oude scheidslijnen tussen links en rechts accepteert, en tussen integratie en nationale soevereiniteit.

Macron en Merkel hebben voor komende maand een schets beloofd voor EU-hervormingen. Een van de ideeën gaat over een ‘flexibel Europa’, waarin sommige lidstaten verder kunnen integreren terwijl de deur openblijft voor andere lidstaten om later te volgen. Als Italië doorgaat op het populistische pad, sluit het zichzelf uit van deze kerngroep.

De grote vraag voor dit tijdperk in de Europese geschiedenis is of de mainstream-hervormers het zullen winnen van de populisten. De oude Frans-Duitse tandem wil de Europese kern herontdekken en zo de eurosceptici naar de marge drukken. Maar Salvini en Di Maio willen van die marge de nieuwe kern maken en zo de traditioneel leidende machten binnen de EU isoleren.

Deze strijd strekt zich over langere tijd uit. De Europese kern won de eerste ronde toen het in wezen Berlusconi verving door Mario Monti. Maar de heropleving van het populisme in Italië suggereert dat dit een pyrrusoverwinning was.

Maar alle hoop is niet verloren voor diegenen die nog in het Europese project geloven. Want het succes van de eurosceptici heeft ook de pro-Europeanen gewekt uit hun zelfgenoegzaamheid. De levensvatbaarheid van beide bewegingen wordt snel op de proef gesteld, te beginnen in Italië.

© Project Syndicate 

Mark Leonard is directeur van de European Council on Foreign Relations. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.