Column Diederik Samsom

Kan iedereen nog mee in onze snel veranderende maatschappij?

Enkele jaren geleden bracht ik een bezoek aan de RDM-campus. Een parel van techniekonderwijs op het terrein van de voormalige Rotterdamse Droogdok Maatschappij. Jannes, docent werktuigbouw leidde me langs de werkbanken waar zijn leerlingen noest verspaanden, freesden en draaiden. Hij glom van trots. Met reden. Dit was praktisch onderwijs op zijn best.

Maar toen ik hoopvol stelde dat deze technisch geschoolde jongeren toch zeker wel met open armen zouden worden ontvangen door werkgevers, trok er een donkere wolk over Jannes’ gezicht. Hij keek me indringend aan. ‘We halen alles eruit wat erin zit. Met bloed, zweet en tranen halen mijn leerlingen dan het MBO2-niveau. Meer dan ze ooit konden dromen. De diploma-uitreikingen zijn echt magisch, dan ben ik zó trots op ze. Maar dan staan ze met hun diploma aan de weg, en blijken de werkgevers er alweer vandoor. Die stellen inmiddels hogere eisen. Ze willen sneller, weerbaarder, wendbaarder. MBO1-niveau is al bijna niks meer waard. MBO2 straks ook niet? Maar wat moeten mijn jongens en meisjes dan? Weet u, dan kan ik wel janken.’ Ik voelde zijn machteloze wanhoop. Daar sta je dan met je goede bedoelingen en je onderwijsplannen. Met de mond vol tanden. Overlopen door de harde realiteit.

Kan iedereen nog mee in onze snel veranderende maatschappij? De worsteling is van alle tijden, maar zeker van nu. Globalisering en digitalisering trekken de onderste sport van de maatschappelijke ladder in razend tempo steeds hoger op. Zo hoog dat een groeiende groep zich vertwijfeld afvraagt of zij daar straks nog wel bij kan. Het maakt ongerust, als je voelt dat je onderaan de ladder achterblijft, terwijl anderen het wel halen en snel omhoog gaan. Het maakt zelfs razend wanneer diegenen vanaf de eerste galerij doodleuk de ladder omhoog halen om naar een nog hogere, hippere toekomst voor zichzelf te klimmen. Dan verdwijnt de samenhang uit een samenleving en het vertrouwen in de overheid. Mensen verwachten heus niet alles van die overheid, ze willen vooral op eigen kracht de ladder van het leven beklimmen. Maar laat die ladder dan wel staan!

Ik moest aan Jannes en zijn leerlingen denken toen deze week de discussie over het leenstelsel voor studenten aan hogescholen en universiteiten weer opspeelde. Zij worden opgeleid om straks de uitvindingen te doen die wij nog niet kunnen bedenken, of de internationale verdragen te sluiten waar wij nog niet aan toe zijn. Een groep studenten die we dus dankbaar mogen zijn voor hun inzet. Maar ook een groep met alle mogelijkheden en kansen, die de onderste sport van de ladder allang is gepasseerd. In het klassieke stelsel van studiefinanciering krijgen studenten hun studie en levensonderhoud grotendeels vanuit de algemene middelen gefinancierd. Betaald door iedereen, ook degenen zónder mooie opleidingsmogelijkheden. Verdedigbaar omdat de investering uiteindelijk ons allen ten goede komt. Maar ook wrang omdat juist deze studenten na hun studie meer kans maken op een baan met doorgroeimogelijkheden en een goed inkomen. Alsof de leerlingen van Jannes hun geld naar boven, naar de eerste galerij staan te gooien. En daar gaan ze, verder omhoog, nagekeken vanaf de RDM-campus. Geld en mogelijkheden vloeien daarmee van (kans)arm naar (kans)rijk. Omgekeerde solidariteit die de meest hardnekkige tweedeling in onze samenleving, die tussen opleidingsniveau’s, verder vergroot.

Het leenstelsel is een instrument om daar iets aan te doen. Studenten betalen daarmee zelf een groter deel van hun eigen succes. Als we de opbrengst van het leenstelsel ook nog zouden investeren in het beroepsonderwijs, kan het mes zelfs tweezijdig snijden. Dat laatste bleek bij invoering nog een brug te ver. En inmiddels staat het hele leenstelsel alweer ter discussie. Er zijn inderdaad risico’s, zoals leenangst die jongeren uit armere gezinnen ontmoedigt te gaan studeren. Maar dat is met gerichte maatregelen, zoals aanvullende beurzen en afbetaling naar draagkracht, te voorkomen. Mocht het leenstelsel echt onvoldoende politieke steun hebben, dan zijn er ook nog alternatieven die hetzelfde doen, zoals een academicibelasting. Maar laten we onder geen beding terugkeren naar de situatie van perverse solidariteit. Houd de leerlingen van Jannes voor ogen en laat die ladder staan.

Diederik Samsom is natuurkundige en oud-politicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden