Opinie

Kan EU Oost-Europees populisme aan?

Zal het messianistisch en opportunistisch populisme zich door de hele Europese Unie verspreiden?

Slawomir Sierakowski is directeur van het Institute for Advanced Study in Warschau.
Jaroslaw Kaczynski. Beeld REUTERS
Jaroslaw Kaczynski.Beeld REUTERS

Ooit hing Stalin het idee aan van 'socialisme in één land': tot de omstandigheden rijp waren, was het socialis-me alleen bedoeld voor de Sovjet-Unie. Toen de Hongaarse premier Viktor Orbán in juli 2014 zijn plan voor een 'illiberale democratie' ontvouwde, nam iedereen aan dat hij 'illiberalisme in één land' aan het creëren was. Nu hebben Orbán en Jaroslaw Kaczynski, leider van de Poolse regeringspartij PiS (Recht en Rechtvaardigheid), en poppenspeler van de regering (ook al bekleedt hij geen ambt), een contrarevolutie uitgeroepen, met de bedoeling van de Europese Unie een illiberaal project te maken.

Na een dag van grijnzende jovialiteit, waarbij beide heren elkaar regelmatig op de schouder sloegen, op de Krynica-conferentie dit jaar, waar Orbán tot Man van het Jaar werd uitgeroepen, maakten hij en Kaczynski bekend leiding te gaan geven aan een poging van 100 miljoen Europeanen de EU te hervormen langs nationalistisch-religieuze lijnen. Je kunt je voorstellen dat Václav Havel, een eerdere gelauwerde, zich omdraaide in zijn graf bij het horen van deze proclamatie. Ook de voormalige Oekraïense premier Julia Timosjenko, een andere vroegere winnaar, moet verbijsterd zijn: haar land wordt verwoest door Rusland onder president Poetin, paus van het illiberalisme en rolmodel voor Kaczynski en Orbán.

'Pragmatisch' populisme

Beide mannen willen de kans grijpen die ze geboden werd door het Britse referendum over een Brexit, waarmee werd aangetoond dat in de huidige EU de favoriete discussiemethodes van de illiberale democraten - leugens en verdachtmakingen - lonend kunnen zijn (vraag het de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Groot-Brittannië en Brexiteer Boris Johnson maar). De combinatie van de talenten van deze twee mannen kan hen tot een grotere dreiging maken dan veel Europeanen graag geloven.

Wat Orbán aan dit partnerschap toevoegt is duidelijk: een 'pragmatisch' populisme. Hij heeft zijn Fidesz-partij gekoppeld aan de Europese Volkspartij, wat hem formeel binnen de politieke mainstream houdt en van de Duitse bondskanselier Angela Merkel een bondgenoot maakt die politieke bescherming biedt, ondanks zijn illiberale regeringsstijl. Maar Kaczynski heeft de PiS verbonden aan het marginale Verbond van Europese Conservatieven en Hervormers, en maakt onophoudelijk ruzie met Duitsland en de Europese Commissie.

Bovendien gedraagt Orbán zich 'normaler' dan zijn Poolse partner. Net als Donald Tusk, de vroegere Poolse premier die nu voorzitter is van de Europese Raad, speelt hij voetbal met andere politici. Kaczynski heeft daarentegen iets van een kluizenaar, die alleen woont en zijn avonden doorbrengt met het kijken naar Spaanse rodeo op tv. Hij lijkt buiten de maatschappij te staan, terwijl zijn aanhangers hem daarboven lijken te plaatsen - als de ascetische messias van een herboren Polen.

Slamowir Sierakowski. Beeld RV
Slamowir Sierakowski.Beeld RV

Mystieke hartstocht

Het is deze mystieke hartstocht die Kaczynski inbrengt in het bondgenootschap met de opportunistische Orbán. Het is een zendingsdrang die is gebaseerd op de Poolse geschiedenis - op het gevoel dat het land een speciale missie heeft waarvoor God het heeft uitverkoren, met als bewijs de bijzonder tragische geschiedenis van Polen. Opstanden, oorlog, opdeling: dit zijn de dingen waar een Pool iedere dag aan moet denken.

Een messianistische identiteit vraagt een bepaald soort leider - iemand als Poetin, die begeesterd lijkt door het gevoel een missie te hebben. Terwijl Orbán een cynicus is, is Kaczynski een fanaticus, voor wie pragmatisme een teken van zwakte is. Orbán zou nooit iets doen dat in strijd is met zijn eigenbelang; Kaczynski heeft dat al vele malen gedaan. Zo verloor hij in 2007 de macht door leden van zijn eigen coalitieregering aan te vallen, slechts twee jaar nadat hij die in handen had gekregen. Hij lijkt geen plannen te hebben, maar visioenen - niet over belastinghervorming of economische herstructurering, maar over een nieuw soort Polen.

Illiberalisme van de ziel

Orbán is naar niets daarvan op zoek. Hij is er niet op uit een Hongarije-nieuwe-stijl te creëren; zijn enige doel is net als Poetin de rest van zijn leven aan de macht te blijven. Nadat hij in de jaren negentig als liberaal had geregeerd (waardoor hij de weg vrijmaakte voor toetreding van Hongarije tot de Navo en de EU) en vervolgens de verkiezingen verloor, ziet Orbán het illiberalisme als een manier om te blijven winnen tot zijn dood.

Kaczynski's illiberalisme is dat van de ziel. Hij noemt iedereen die niet tot zijn kamp behoort 'het slechtste soort Polen'. De Homo Kaczynskius is een Pool die gepreoccupeerd is met het lot van zijn land en die zijn tanden laat zien aan critici en dissidenten, vooral die van buitenlandse herkomst. Homo's en lesbiennes kunnen geen echte Polen zijn. Alle niet-Poolse elementen binnen Polen worden beschouwd als een bedreiging. De PiS-regering heeft nog geen enkele vluchteling binnengelaten van de slechts 7.500 die Polen, een land met bijna 40 miljoen inwoners, met de EU is overeengekomen te zullen opnemen.

Ondanks hun uiteenlopende motieven om het illiberalisme te omarmen, zijn Kaczynski en Orbán het erover eens dat dit neerkomt op het opbouwen van een nieuwe nationale cultuur. Door de staat gefinancierde media zijn niet langer 'publiek', maar 'nationaal'. Door de ambtenarenexamens af te schaffen, kan het over- heidsapparaat worden gevuld met loyalisten en partijgangers. Het onderwijssysteem wordt een voertuig voor het bevorderen van de identificatie met een glorieus en tragisch verleden. Alleen de culturele evenementen die de natie lof toezingen, mogen nog publiek gefinancierd worden.

Tendentieuze geschiedeniscursus

Volgens Kaczynski is het buitenlands beleid een functie van het historisch beleid. Hier verschillen de twee mannen: terwijl het pragmatisme van Orbán hem weerhoudt zijn Europese en Amerikaanse bondgenoten te veel in de gordijnen te jagen, heeft Kaczynski geen belangstelling voor geopolitieke calculaties. Een messias doet immers geen water bij de wijn en blijft zijn principes trouw: hij leeft om de waarheid te verkondigen.

Voor het grootste deel is het buitenlands beleid van Kaczynski dus een tendentieuze geschiedeniscursus. Polen werd verraden door het Westen. De kracht van het land - nu en altijd - is gelegen in zijn trots, waardigheid, moed en absolute onafhankelijkheid. Zijn nederlagen en morele overwinningen zijn het bewijs van zijn kracht en moed, en stellen het land - net als Christus - in staat uit de dood op te staan, na 123 jaar van de kaart van Europa verdwenen te zijn geweest.

Europa staat nu voor de vraag of het huwelijk van messianistisch en opportunistisch populisme zich door de hele Unie zal verspreiden of beperkt zal blijven tot Midden-Europa. De vroegere Franse president Sarkozy, hij hoopt in 2017 aan de macht terug te keren, heeft al een deel van de taal en standpunten van de as Kaczynski- Orbán overgenomen. Johnson heeft affiniteit met hun methoden getoond. Zullen anderen volgen?

De auteur is oprichter van de Krytyka Polityczna-beweging.

Vertaling: Menno Grootveld © Project Syndicate

Slawomir Sierakowski is directeur van het Institute for Advanced Study in Warschau.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden